Bu il Azərbaycanda ?Tikinti əmanət bankları haqqında? qanun qəbul ediləcək. Mərkəzi Bankın (MB) sədri Elman Rüstəmovun açıqlamasına görə, bu qanun qəbul edildikdən sonra ipoteka kreditləri üzrə digər bir model - alman modeli tətbiq ediləcək:?Hazırda mövcud ipoteka modelinin təkmilləşdirilməsinə ciddi ehtiyac duyulur. Yeni modeldə isə əhalinin əmanətlərinin yığımları vasitəsi ilə ipotekanın verilməsi sistemi yaradılacaq?. Nəzərə çatdıraq ki, bu il İpoteka Fondu 14 milyon manatlıq sosial, bundan 5-6 dəfə çox kommersiya kreditinin verilməsini nəzərdə tutub. Hökümət ?Tikinti əmanət bankları haqqında? qanun qəbul etməsə belə sosial ipoteka kreditlərinin verilmə şərtlərini dəyişdirmək niyyətindədir. Məlumat üçün bildirək yaşayış-tikinti banklarının fəaliyyətinin mahiyyəti vətəndaşların vəsaitlərinin həmin banklara yatırılması müqabilində daha böyük məbləğdə ipoteka kreditləri əldə etmək imkanı qazana bilmələridir. Onu da nəzərə çatdıraq ki, ölkədə ipoteka kreditləşməsinə 2006-cı ilin may ayının 1-dən başlanılıb. İlk ipoteka krediti isə 31 mart 2006-cı ildə verilib. Ötən müddətdə bu sahədə bir sıra tədbirlər həyata keçirilməsinə baxmayaraq, mənzilə ehtiyacı olanların ipoteka kreditlərinə əlçatanlığı təmin olunmayıb.Bəs ?Tikinti əmanət bankları? bu sahədə hansı dəyişiklikləri vəd edir? İqtisadi və Sosial İnkişaf Mərkəzinin rəhbəri Vüqar Bayramov bildirir ki, ?Tikinti əmanət bankları? ilk dəfə 2-ci dünya müharibəsindən sonra Almaniyada yaradılıb. Sistemin məqsədi birbaşa mənzil almaq imkanı olmayan, eləcə də ipoteka kreditindən faydalana bilməyənlərin mənzil problemini həll etmək olub: ?Almaniyada indiyədək 1 trilyon dollara yaxın vəsait ?Tikinti Əmanət Bankları? vasitəsi ilə bölüşdürülüb. İpoteka kreditlərindən istifadə edənlərin içərisində ?Tikinti Əmanət Bankları?nın kreditlərindən istifadə edənlər daha çoxluq təşkil edir?. Sistemin mahiyyətinə gəlincə, mütəxəssis deyir ki, mənzil almaq imkanı olmayan hüquqi və aztəminatlı vətəndaş öz gəlirlərinin bir hissəsini depozit şəklində ?Tikinti Əmanət Bankları?na yerləşdirir: ?Tikinti Əmanət Bankları? isə vətəndaşın bankda saxladığı depozitə uyğun olaraq həmin vətəndaşa kredit verir. Praktiki vətəndaşın əmanəti imkan verir ki, ?Tikinti Əmanət Bankları?ndan ipoteka krediti verən müvəkkil bankların faiz dərəcələrindən kifayət qədər aşağı faizlə kredit götürüb mənzil alsın?. Bu gün ?Tikinti Əmanət Bankları?nın təkcə Almanıyada deyil, digər ölkələrdə də tətbiq edildiyini vurğulayan V. Bayramov ?Tikinti Əmanət Bankları?nın yalnız bank funksiyası yerinə yetirmədiyini bildirir: ?Bu banklar eyni zamanda tikinti funksiyasını da yerinə yetirirlər. Bir sıra hallarda ?Tikinti Əmanət Bankları? öz vəsaitlərini investisiya şəklində binaların tikintisinə yönəldirlər. Almaniyada yaradılan sistem MDB-nin bir sıra ölkələrində tətbiq edilir. Rusiyada 2002-ci ildən, Qazaxıstanda isə 2004-cü ildən sistemin tətbiqinə başlanılıb. Mərkəzi Şərqi Avropa ölkələrinin isə demək olar ki, hamısında sistem tətbiq edilir. Hətta elə ölkələr var ki, onlarda ?Tikinti Əmanət Bankları?nın kreditləri ümumi daxili məhsulun təxminən 51 qədərdir. Məsələn, Sloveniyada ?Tikinti Əmanət Bankları?nın verdikləri kreditlər ümumi daxili məhsulun 30 faizinə yaxındır. Çexiyada bu rəqəm 20 faiz, Slovakiyada 25 faiz təşkil edir. Mərkəzi Şərqi Avropa ölkələrində bu sistem oturuşmuş sistem kimi tətbiq edilsə də, MDB dövlətlərində hələlik belə deyil?. Sistemin tətbiqinin ölkə vətəndaşlarının mənzil problemini həll edib-etməyəcəyinə gəlincə, İSİM rəhbəri deyir ki, Azərbaycanda belə bir sistemin yaradılmasına ehtiyac var. Çünki, ölkədə verilən ipoteka kreditlərinin faiz dərəcələri yüksəkdir: ?Nəzərə almaq lazımdır ki, ipoteka kreditləri 8 faizlə verilir. Bu kifayət qədər yüksək faizdir. Müqayisə üçün bildirim ki, qonşu Türkiyədə ölkə vətəndaşlarına verilən ipoteka kreditlərinin faiz dərəcələri bizdəkindən 2 dəfə aşağıdır. Türkiyədə yaşayan xarici vətəndaşlara təklif olunan ipoteka kreditlərinin faiz dərəcəsi isə 7 faizdir. Göründüyü kimi, bu da Azərbaycandakı adi ipoteka kreditlərinin faiz dərəcəsindən aşağı rəqəmdir?. Azərbaycandakı adi ipoteka kreditlərinin faiz dərəcələrinin kifayət qədər yüksək olduğunu vurğulayan ekspert kreditlərin alınması ilə bağlı prosedur qaydalarının, bürokratik əngəllərin çox olduğunu əlavə edib: ?Azərbaycanda hazırda həyata keçirilən ipoteka proqramı az təminatlı əhali üçün deyil. Digər problem ipoteka kreditləşməsinin uzunmüddətli, dayanıqlı olacağı ilə əlaqədardır. Çünki adi ipoteka kreditləşməsi yalnız ipoteka istiqrazlarının yerləşdirilməsindən əldə edilən vəsaitlər hesabına təklif olunur. İpoteka Fondunun istiqrazlarının gəlirlik səviyyəsinin 3 faiz olduğunu nəzərə alsaq, bu, istiqrazlara maraq formalaşdırmır. Bütün hallarda fond inzibati metodlardan istifadə edərək istiqrazların yerləşdiriliməsini həyata keçirir. Gələcəkdə inzibati metodların sıradan çıxdığı halda, ipoteka istiqrazlarını yerləşdirmək mümkün olmayacaq?. Məlum olur ki, 1000 manatlıq istiqraz alan vətəndaş il ərzində 30 manat gəlir əldə edir. Halbuki, bu pul depozit şəklində hər hansı kommersiya bankına yerləşdirilsə, vətəndaş 30 deyil, 150 manat gəlir əldə edər. Faktiki 5 dəfə çoxdur: ?O baxımdan ?Tikinti Əmanət Bankları?nın yaradılması olduqca vacıbdir. Bu istiqamətdə yeni qanun layihəsinin hazırlanması və gələcəkdə qəbulu təqdirəlayiqdir?. Bununla belə ekspert güman etmir ki, ?Tikinti Əmanət Bankları?nın formalaşdırılması ipoteka proqramının və eləcə də aztəminatlı əhalinin mənzil almaq imkanının genişləndirilməsinə ciddi təsir göstərəcək: ?Əvvala ona görə ki, vətəndaşların, o cümlədən kommersiya banklarının ?Tikinti Əmanət Bankları?nın formalaşdırılması, onlardan istifadə ilə bağlı təcrübələri yoxdur. Azərbaycanda ipoteka proqramı, sistemi inkişaf etmədiyindən ?Tikinti Əmanət Bankları?nın ipoteka sisteminə daxil olması, onların inkişafı kifayət qədər qaranlıqdır?. V.Bayramov deyir ki, adətən belə banklar böhran dövründə yaradılmır. Çünki, böhran zamanı əhalinin ödəmə qabiliyyəti aşağı düşür. Eyni zamanda kommersiya banklarının likvidliyi azalır. İqtisadçı sistemin tətbiqi üçün digər əngəl kimi Azərbaycanda, xüsusilə Bakıda mənzillərin qiyməti ilə əhalinin alıcılıq qabiliyyəti arasındakı fərqi göstərir: ?Tikinti Əmanət Bankları?nın əsas funksiyası məhz əhalinin depozitləri ilə mənzil almaq üçün veriləcək kreditlər arasında əlaqəni yaratmaqdır. Əgər mənzillərin qiyməti ilə əhalinin gəlirləri arasında kəskin fərq varsa, o zaman əhalinin gəlirləri vəsaitin bir hissəsini depozit şəklində ?Tikinti Əmanət Bankları?nda yerləşdirməyə imkan verməyəcək. ?Tikinti Əmanət Bankları?nda gəlirlərin bir hissəsi yerləşdirilsə də, həmin gəlirlərə uyğun verilən kreditlə Bakıda mənzil almaq problematik olacaq?. ?Tikinti Əmanət Bankları?ndan adətən aztəminatlı əhalinin istifadə etdiyini xatırladan mütəxəssis onların depozitlərinin həcminin çox olmadığını bildirir: ??Tikinti Əmanət Bankları?ı kreditləri vətəndaşın bankda mövcud olan əmanətinə uyğun verdikləri üçün böyük həcmdə kredit götürərək ev almaq imkanı məhduddur. O baxımdan Bakıda mənzillərin qiymətinin yüksək olması, əhalinin alıcılıq qabiliyyəti, o cümlədən gəlirlik səviyyəsi ilə mənzillərin qiyməti arasında zidiyyətin mövcudluğu ?Tikinti Əmanət Bankları?nın uğurla fəaliyyət göstərməsini tormuzlayan və ya mane olan faktorlardan biri olacaq?. Ekspert hesab edir ki, ?Tikinti Əmanət Bankları?ı müsbət və Avropa ölkələrində sınaqdan çıxmış model olsa da indiki halda bu bankların formalaşdırılması ipoteka sisiteminin inkişafına yardım göstərməyəcək: ?Güman olunmur ki, idiki mərhələdə ?Tikinti Əmanət Bankları?nın xidmətindən istifadə edərək mənzil alan Azərbaycan vətəndaşlarının sayında ciddi artımlar müşahidə olunacaq?.