İranın raketləri Türkiyəni deyil, əslində NATO-nun təhlükəsizlik arxitekturasını sınağa çəkir. Yaxın Şərqdə müharibələrin coğrafiyası çox vaxt gözlənilmədən genişlənir.

İran və İsrail arasında artan gərginlik fonunda Türkiyənin hava məkanında baş verən son raket insidentləri regionun təhlükəsizlik arxitekturasında yeni və təhlükəli bir mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. NATO hava müdafiə sistemlərinin İran istiqamətindən gələn ballistik raketləri zərərsizləşdirməsi artıq təkcə regional deyil, həm də qlobal təhlükəsizlik məsələsinə çevrilən bir situasiyanı ortaya qoyur.

İran Türkiyəyə hücum edə bilərmi?

Son günlərdə Türkiyə cənubunda baş verən hadisələr regionun təhlükəsizlik balansı haqqında ciddi suallar doğurur. Türkiyə Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, İran ərazisindən buraxıldığı ehtimal olunan üç ballistik raket Türkiyə istiqamətində hərəkət edərkən NATO hava müdafiə sistemləri tərəfindən zərərsizləşdirilib.

Nazirliyin açıqlamasına görə, raketlərdən biri Türkiyə hava məkanına çatmadan vurulub, digəri isə hava məkanına daxil olduqdan sonra məhv edilib.

Bu barədə məlumatlar beynəlxalq media, o cümlədən Al Jazeera tərəfindən də yayımlanıb.

Bu hadisələr NATO üzvü olan Türkiyənin təhlükəsizliyinin artıq regiondakı müharibələrin təsir dairəsinə daxil ola biləcəyini göstərir.

İncirlik bazasının strateji əhəmiyyəti

Hadisələrin diqqət mərkəzində olan əsas obyektlərdən biri İncirlik Hərbi Hava Bazasıdır.
Adana yaxınlığında yerləşən bu baza onilliklərdir ABŞ və NATO qüvvələrinin bölgədə istifadə etdiyi ən mühüm hərbi infrastrukturlardan biridir.

İncirlik bazası:

- ABŞ hərbi qüvvələrinin bölgədə əsas logistik mərkəzlərindən biridir;

- NATO əməliyyatları üçün strateji rol oynayır, müxtəlif müttəfiq ölkələrin hərbi personalını qəbul edir;

Buna görə də regional qarşıdurma genişlənərsə, belə hərbi obyektlər strateji baxımdan mühüm hədəflər hesab olunur.

İncirlikdə nüvə silahı varmı?

Beynəlxalq təhlükəsizlik analitiklərinin bir çoxu hesab edir ki, İncirlik bazasında ABŞ-a məxsus B61 tipli taktiki nüvə bombaları saxlanıla bilər.

Bu silahlar NATO-nun “nuclear sharing” proqramı çərçivəsində Avropadakı bəzi bazalarda yerləşdirilən silahlardır. Rəsmi qurumlar bu barədə açıq təsdiq verməsə də, İncirlik uzun müddətdir NATO-nun mümkün nüvə infrastrukturlarından biri kimi göstərilir.

NATO Türkiyəni necə müdafiə edir?

Türkiyənin təhlükəsizliyində mühüm rol oynayan digər obyekt Kürəcik Radar Bazasıdır.

Bu baza NATO-nun ballistik raketdən müdafiə sisteminin vacib elementidir.

Kürəcikdə yerləşən erkən xəbərdarlıq radarı: İran və regiondan buraxılan raketləri aşkar edə bilir

NATO-nun Avropa raket qalxanının əsas hissəsi hesab olunur.

Son insidentlərdən sonra NATO bölgədə müdafiə sistemlərini gücləndirib və ABŞ-ın Patriot hava müdafiə sistemlərini Türkiyəyə yerləşdirib.

İran Türkiyəni vurarsa NATO nə edər?

NATO-nun kollektiv müdafiə prinsipi üzrə hər hansı üzv dövlətə hücum bütün ittifaqa hücum kimi qiymətləndirilə bilər.

Bu prinsip NATO-nun məşhur 5-ci maddəsi ilə müəyyən edilir.

Bu səbəbdən Türkiyəyə qarşı birbaşa raket hücumu NATO-nun kollektiv müdafiə mexanizmini işə sala bilər və bu vəziyyət regional qarşıdurmanı daha geniş beynəlxalq böhrana çevirə bilər.

Tarixi kontekst: Osmanlı–İran müharibələri

Türkiyə ilə İran arasında münasibətlər tarixən rəqabət və balans üzərində qurulub.

Osmanlı imperiyası ilə Səfəvi dövlətləri arasında XVI–XVII əsrlərdə bir neçə böyük müharibə baş verib. Bu müharibələrin son böyük mərhələlərindən biri 1623–1639-cu illərdə baş verən Osmanlı–Səfəvi müharibəsi idi.
Müharibə 1639-cu ildə imzalanmış Qəsri-Şirin müqaviləsi ilə başa çatdı və bu müqavilə iki imperiya arasında sərhədləri müəyyənləşdirdi. Yəni çağdaş Türkiyə-İran sərhəddi bizim şah babalarımızın imzasına söykənir. Başqa sözlə, iki ölkə arasında son böyük müharibədən təxminən dörd əsr keçir.

Son raket insidentləri regionda gərginliyin nə qədər həssas və təhlükəli həddə çatdığını göstərir. Türkiyə NATO üzvü olduğu üçün onun təhlükəsizliyi artıq yalnız regional məsələ deyil, həm də beynəlxalq təhlükəsizlik məsələsinə çevrilir.

Bununla belə, tarix göstərir ki, Ankara ilə Tehran arasındakı münasibətlər çox vaxt rəqabət və ehtiyatlı balans üzərində qurulub. Bu səbəbdən iki ölkə arasında birbaşa hərbi qarşıdurma ehtimalı hələ də aşağı səviyyədə qiymətləndirilir.

Bir məqama da toxunaq. İran Türkiyəyə hücum etsə, təkcə NATO deyil, Azərbaycan və Pakistan da bu münaqişəyə qoşulmalı olacaq. Eyni zamanda Türkiyəyə bağlı olan bir sıra ərəb ölkələrinin də bu münaqişədən kənarda qalacağı ağlabatan görünmür...

Elbəyi Həsənli,

MİA.AZ