XXI əsrin geosiyasi xəritəsi tədricən yeni reallıqlar əsasında formalaşır. Bu prosesə təsir edən əsas hadisələrdən biri Şərqi Avropada davam edən müharibə, digəri isə Yaxın Şərqdə enerji marşrutları ətrafında yaranan gərginlikdir.

Bir tərəfdə Russia ilə Ukrayan arasında davam edən müharibə Avrasiyanın şimal tranzit xəttinin təhlükəsizliyini sual altına qoyub. Digər tərəfdə isə Fars körfəzi regionunda artan gərginliklər qlobal enerji sisteminin əsas boğazlarından biri olan Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi ilə bağlı riskləri artırır.

Hörmüz boğazı qlobal enerji sisteminin ən kritik nöqtələrindən biridir. Qlobal neft istehlakının və qazın (LNG – mayeləşdirilmiş qaz) təxminən 20%-i məhz bu dar su yolundan keçir. Buna görə də bu boğazda yaranan hər hansı böhran yalnız regional deyil, həm də qlobal iqtisadi sabitliyə təsir göstərən hadisədir.

Əgər Hörmüz boğazı uzun müddət bağlanarsa və ya tanker axını ciddi şəkildə məhdudlaşarsa, dünya enerji xəritəsində yeni geosiyasi reallıq formalaşa bilər. Körfəz ölkələrinin ixrac etdiyi neft bazara tam həcmdə çıxmadıqda alternativ istehsalçılar və alternativ marşrutlar birdən-birə strateji əhəmiyyət qazanır.

Belə bir vəziyyət artıq qlobal enerji bazarında yeni balans yaradır. Analitiklərin fikrincə, mövcud gərginlik ən azı yeddi ölkənin geosiyasi mövqelərini gücləndirə bilər. Bu ölkələr arasında ABŞ, Rusiya, Norveç, Braziliya, Kanada və Qazaxıstan kimi böyük enerji istehsalçıları var.

Bu siyahının yeddinci ölkəsi isə xüsusi diqqət çəkir — Azerbaijan.

Azərbaycanın üstünlüyü yalnız enerji ehtiyatları ilə bağlı deyil. Ölkənin əsas strateji üstünlüyü onun yerləşdiyi geosiyasi mövqedir. Xəzər regionunun mərkəzində yerləşən Azərbaycan Avrasiya logistika sistemində mühüm tranzit qovşağı rolunu oynayır.

Məhz bu səbəbdən son illərdə Avrasiyanın mərkəzindən keçən yeni logistika marşrutu —Orta Dəhliz— getdikcə daha böyük strateji əhəmiyyət qazanır.

Bu marşrut Çin və Mərkəzi Asiyanı Xəzər dənizi üzərindən Cənubi Qafqaz və Anadolu vasitəsilə Avropaya bağlayan alternativ ticarət və enerji xəttidir. Beynəlxalq səviyyədə bu sistem Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu kimi tanınır.

Onun əsas geosiyasi xətti belə formalaşır: Xəzər → Cənubi Qafqaz → Türkiyə → Avropa.

Bu xəttin mərkəzində isə iki əsas ölkə dayanır: Azərbaycan və Türkiyə.

Azərbaycan Xəzər hövzəsinin enerji və logistika qovşaqlarından biridir. Regionun enerji ehtiyatları və tranzit infrastrukturu Bakıya Avrasiyanın mühüm tranzit mərkəzlərindən birinə çevrilmək imkanı verir. Xəzər sahilində yerləşən Ələt Beynəlxalq Dəniz Limanı və Aralıq dənizinə çıxış təmin edən Bakı–Tiflis–Ceyhan neft kəməri bu sistemin əsas elementləri hesab olunur.

Türkiyə isə Avropa ilə Asiya arasında yerləşən strateji körpü rolunu oynayır. Ankara həm NATO üzvü, həm də Avrasiyanın əsas logistika qovşaqlarından biri kimi Orta Dəhlizin Avropa bazarları ilə inteqrasiyasını təmin edir.

Beləliklə, Ukrayna müharibəsi və Yaxın Şərqdəki enerji riskləri eyni geosiyasi nəticəyə gətirib çıxarır: Avrasiyanın tranzit xəritəsi dəyişir.

Ukrayna müharibəsi Avrasiyanın şimal marşrutunun təhlükəsizliyini zəiflətdi, Hörmüz boğazı ətrafında yaranan gərginlik isə cənub marşrutunu risk altına saldı. Bu şəraitdə Avrasiyanın mərkəzindən keçən Orta Dəhliz tədricən yeni strateji arteriyaya çevrilir.

Başqa sözlə, XXI əsrin dəyişən geopolitikasında Avrasiyanın yeni strateji oxu getdikcə daha aydın görünür: Xəzər → Cənubi Qafqaz → Türkiyə → Avropa. 

Ukrayna müharibəsi Avrasiyanın şimal qapısını bağladı, Hörmüz böhranı isə cənub qapısını risk altına saldı. Bu şəraitdə Avrasiyanın mərkəzindən keçən Orta Dəhliz XXI əsrin yeni strateji arteriyasına çevrilir.

Bu kontekstdə diqqət çəkən başqa bir məqam da Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyətinin artmasıdır. Yaxın Şərqdə artan gərginlik — xüsusilə Amerika Birləşmiş Ştatları, İsrail və Iran arasında mümkün hərbi qarşıdurmanın daha intensiv fazaya daxil olması ehtimalı — Qərbin enerji və tranzit təhlükəsizliyi baxımından alternativ marşrutlara olan ehtiyacını daha da artırır. Bu şəraitdə Azerbaijan təkcə enerji ixrac edən ölkə kimi deyil, həm də Avrasiyanın yeni nəqliyyat və ticarət xəttinin açar dövləti kimi ön plana çıxır.

Heş şübhəsiz ki, belə bir münaqişənin uzanması və ya regionda uzunmüddətli gərginliyin davam etməsi Azərbaycanın strateji dəyərini daha da artıracaq. Çünki Körfəz ölkələrinin və İranın enerji ixracının böyük hissəsi hələ də Hörmüz boğazı vasitəsilə həyata keçirilir. Bu boğazın təhlükəsizliyi ilə bağlı hər hansı risk qlobal enerji bazarını yenidən alternativ marşrutlar axtarmağa məcbur edir.

Digər tərəfdən, İranda mövcud siyasi sistemlə Qərb arasında münasibətlərin uzun müddət gərgin qalması ehtimalı regionda davamlı geosiyasi qeyri-müəyyənlik yaradır. Bu isə o deməkdir ki, Fars körfəzi üzərindən keçən enerji və ticarət xətləri gələcəkdə də risk faktorları ilə üzləşə bilər.

Belə bir şəraitdə İran və Rusiya üzərindən keçən tranzit marşrutlarından kənarda yerləşən alternativ xətt — Orta Dəhliz — daha cəlbedici görünür. Bu marşrutun mərkəzində isə yenə də Azərbaycan dayanır.

Başqa sözlə, Yaxın Şərqdəki qeyri-sabitlik və Avrasiyada dəyişən tranzit xəritəsi Qərb üçün yeni strateji prioritet yaradır: enerji və ticarət təhlükəsizliyini təmin edən alternativ yolları gücləndirmək. Bu baxımdan Orta Dəhliz və onun əsas qovşaqlarından biri olan Azərbaycan yaxın illərdə daha böyük geosiyasi əhəmiyyət qazana bilər. Yəni Azərbaycandan neft və qaz almaq Körfəz ölkələrindən almaqdan daha sərfəlidir. Niyə? Çünki bu xətt daha etibarlıdır. Hələ orası da var ki, Azərbaycana olan turist axını da güclənəcək. Çünki Körfəz ölkələri həyat üçün təhlükə mənbəyidir...

Başqa bir reallıq da var: Hörmüz boğazı nə qədər riskli olarsa, Xəzər–Cənubi Qafqaz–Türkiyə xətti bir o qədər strateji əhəmiyyət qazanacaq.

Bu səbəbdən Avrasiyanın dəyişən geosiyasi mənzərəsində Azərbaycan yalnız enerji ixrac edən ölkə deyil. O, həm də Avropanı Asiya ilə birləşdirən yeni nəqliyyat və enerji arteriyasının açar dövlətlərindən birinə çevrilməkdədir.

Bir daha vurğulamaqda fayda var: Şimal marşrutu Ukrayna müharibəsi ilə zəiflədi, cənub marşrutu Hörmüz riski ilə sarsıldı. Ona görə də Avrasiyanın yeni strateji arteriyası Orta Dəhlizdir. Hörmüz risk altına düşdükcə Orta Dəhlizin strateji çəkisi artır.

Elbəyi Həsənli. Sürix