Tarixdə hökmdarların həyatı haqqında çox yazılıb. Onların müharibələri, qərarları, qələbələri və məğlubiyyətləri haqqında saysız-hesabsız kitablar var. Amma bəzən liderlərin taleyində ən dramatik səhnə onların həyatı ilə yox, ölümü ilə başlayır. Çünki tarixdə elə hallar olub ki, hökmdar ölüb, lakin onun cənazəsi dərhal torpağa tapşırıla bilməyib. Müharibə, siyasi böhran və ya hakimiyyət uğrunda mübarizə səbəbindən cənazə günlərlə, aylarla, bəzən isə illərlə ortada qalıb.

Bu hadisələr göstərir ki, liderin dəfni təkcə dini mərasim deyil. Bu, həm də hakimiyyətin kimə məxsus olduğunu göstərən siyasi rituallardan biridir. Tarix bu baxımdan dramatik hekayələrlə doludur.

İmperatorun gözləyən cənazəsi

e.ə. 323-cü ildə Böyük İsgəndər Babil şəhərində öldükdə onun imperiyası Aralıq dənizindən Hindistana qədər uzanırdı. Lakin imperatorun ölümü ilə birlikdə bu nəhəng siyasi quruluş dərhal parçalanmağa başladı. Onun generalları — tarixdə “diadoklar” kimi tanınan sərkərdələr — hakimiyyət uğrunda mübarizəyə girişdilər. Bu mübarizə o qədər sərt idi ki, dünyanın ən böyük sərkərdələrindən birinin cənazəsi iki ilə yaxın basdırılmadan saxlanıldı. Çünki İsgəndərin cənazəsinə sahib olmaq həm də imperiya üzərində legitimlik iddiası demək idi. Beləliklə, imperatorun ölümündən sonra belə onun cənazəsi siyasi mübarizənin mərkəzinə çevrildi.

Məzarın sirrə çevrildiyi hökmdarlar

Bəzən isə hökmdarların dəfni qəsdən gizli saxlanılırdı. Hun imperiyasının hökmdarı Atilla 453-cü ildə öldükdən sonra onun məzarı tam məxfi şəkildə basdırıldı. Rəvayətə görə, Attila iç-içə olan qızıl, gümüş və dəmir tabutlarda dəfn olunub və məzarın yeri bilinməsin deyə dəfn edən qullar öldürülüb. O, axarı dəyişdirilmiş çayın içində basdırılıb və sonra su yenidən əvvəlki axarına qaytarılıb.

Oxşar sirr monqol imperiyasının qurucusu Çingiz xanla bağlıdır. Onun dəfni də gizli keçirilib və məzarının yeri bu günə qədər bilinmir. Bu hallarda məqsəd aydın idi: hökmdarın məzarı siyasi və ya dini kult mərkəzinə çevrilməsin.

Əsrlər sonra baş verən dəfn

Tarix bəzən daha qəribə səhnələr də yaradır. İngiltərə kralı III Riçard 1485-ci ildə Bosworth döyüşündə öldürüldü və tələsik şəkildə basdırıldı. Onun məzarı zamanla unuduldu.

Yalnız beş əsr sonra — 2012-ci ildə — arxeoloqlar Leicester şəhərində avtomobil parkının altında kralın sümüklərini tapdılar. 2015-ci ildə isə III Riçard 530 ildən sonra dövlət mərasimi ilə yenidən dəfn edildi.

Cənazənin siyasətə çevrildiyi anlar

XX əsr də belə hadisələrdən kənarda qalmadı.1945-ci ildə öldürülən italyan diktatoru Benito Mussolini əvvəlcə gizli şəkildə basdırıldı. Lakin bir il sonra onun tərəfdarları cəsədi qəbirdən oğurladılar və cənazə on ildən çox müxtəlif yerlərdə gizlədildi.

Argentinada isə Eva Perónun balzamlanmış cənazəsi yeni hakimiyyət üçün təhlükəli siyasi simvol sayılırdı. Bu səbəbdən o, 16 il gizli saxlanıldı. Bəzən ölən liderin cəsədi belə yaşayan hakimiyyət üçün qorxu mənbəyinə çevrilir.

Basdırılmayan lider

XX əsrdə bu mövzunun ən məşhur siması sovet lideri Vladimir Lenindir. 1924-cü ildə ölümündən sonra sovet rəhbərliyi onu adi qaydada dəfn etmədi. Lenin balzamlandı və Moskvanın Qızıl meydanında yerləşən məqbərədə saxlanıldı. Beləliklə, o, tarixdə bir əsrdən çox torpağa tapşırılmayan ən məşhur siyasi liderlərdən birinə çevrildi.

Məqbərəyə çevrilən liderlər

Bəzi siyasi sistemlərdə liderin cəsədi belə ideologiyanın bir hissəsinə çevrilir. Çində kommunist lider Mao Zedun 1976-cı ildə öldükdən sonra onun cəsədi Pekində yerləşən xüsusi məqbərədə saxlanıldı.

Şimali Koreyada isə dövlətin qurucusu Kim İl-Sunq 1994-cü ildə öldükdən sonra onun cəsədi Pyongyangdakı Kumsusan sarayında balzamlanmış vəziyyətdə qorundu.

Beləliklə, bəzi rejimlərdə liderin fiziki varlığı belə siyasi sistemin davamlılığını simvolizə edir.

 Liderin dəfni dövlətin son böyük mərasimi

Bəzən isə liderin dəfni dövlətin güc nümayişinə çevrilir. Yuqoslaviyanın lideri İosip Broz Tito 1980-ci ildə öldükdə onun dəfn mərasimi XX əsrin ən böyük diplomatik tədbirlərindən birinə çevrildi. Belqradda keçirilən mərasimdə 120-dən çox ölkənin nümayəndələri iştirak etdi.

Soyuq müharibə dövründə ABŞ, SSRİ, Çin və Avropa liderlərinin eyni mərasimdə iştirak etməsi nadir hadisə idi.Lakin bu möhtəşəm mərasim Yuqoslaviyanın gələcək sabitliyini təmin edə bilmədi. On ildən sonra ölkə dağıldı və Balkanlarda müharibələr başladı.

Matəmin siyasi gücə çevrildiyi an

1970-ci ildə Misirin prezidenti Cəmal Əbdül Nasir qəfil öldükdə Qahirə küçələrinə milyonlarla insan axışdı. Nasirin dəfni XX əsrin ən böyük matəm yürüşlərindən birinə çevrildi. İzdiham o qədər böyük idi ki, şəhərin bir çox yerlərində panika və sıxlıq yarandı.Bu mərasim təkcə bir prezidentin dəfni deyildi. Bu, panərəb ideyasının son böyük nümayişi idi.

Matəm və faciə

1953-cü ildə Stalinin ölümü zamanı Moskvada milyonlarla insan küçələrə çıxmışdı.İzdiham o qədər böyük idi ki, panika yarandı və minlərlə insan sıxlıq nəticəsində həlak oldu və yaralandı. Beləliklə, bir liderin dəfni sovet tarixinin ən faciəli kütləvi hadisələrindən birinə çevrildi.

Xomeyninin dəfni: izdiham və xaos

1989-cu ildə İran İslam Respublikasının qurucusu Ayətullah Ruhullah Xomeyni öldükdə Tehran tarixinin ən böyük matəm mərasimlərindən birini yaşadı. Lakin izdiham o qədər böyük idi ki, mərasim nəzarətdən çıxdı. İnsanlar cənazəyə yaxınlaşmaq üçün tabuta doğru axışırdı. Bəzi insanlar isə Xomeyninin kəfənindən bir parça qoparmağa çalışırdı.İzdiham nəticəsində cənazə bir neçə dəfə tabutdan yerə düşdü və mərasim dayandırılmalı oldu. Səlahiyyətlilər vəziyyəti nəzarətə almaq üçün cənazəni helikopterlə hadisə yerindən uzaqlaşdırdılar.

Xameneinin ölümü və gecikən dəfn

2026-cı ildə İranın ali dini lideri Ayətullah Əli Xameneinin ölümü regionda böyük siyasi hadisəyə çevrildi. Onun dəfni əvvəlcə böyük dövlət mərasimi (4-6 mart) kimi planlaşdırılsa da, təhlükəsizlik riskləri və siyasi gərginlik səbəbindən mərasim bir neçə dəfə təxirə salındı. Milyonlarla insanın iştirak edə biləcəyi ehtimalı və regionda davam edən gərginlik İran hakimiyyətini ehtiyatlı davranmağa məcbur etdi. Bu arada ölkədə 40 günlük matəm elan olundu və yeni ali liderin seçilməsi prosesi başlandı. Beləliklə, İran yeni siyasi mərhələyə daxil oldu. Tarix bizə bir şeyi göstərir: liderin ölümü bəzən onun hakimiyyətinin sonu deyil. Bəzən siyasi dram məhz həmin an başlayır.

Çünki hakimiyyət uğrunda mübarizə bəzən insanın həyatı ilə bitmir, bəzən onun cənazəsi ilə davam edir...

Elbəyi Həsənli. Sürix
mia.az