Türkiyə, Pakistan, Səudiyyə və Misirin yaxınlaşması Yaxın Şərqdə güc balansını dəyişir, Azərbaycan isə bu sistemə Ankara üzərindən daxil olur.

“Müsəlman NATO-su” uzun illər ciddi qəbul edilməyən, daha çox siyasi şüar kimi səslənən bir ideya idi. Bu gün isə həmin ideya ilk dəfə real gücə çevrilmək mərhələsinə daxil olur. Türkiyə, Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı və Misirin eyni platformada toplanması artıq niyyət yox, formalaşan hərbi-siyasi blok deməkdir. Bu proses təsadüfi deyil. İranın zəiflədiyi, ABŞ-ın regionda əvvəlki nəzarət imkanlarını itirdiyi bir dövrdə Yaxın Şərqdə güc boşluğu yaranıb. Bu boşluq isə ya xaosla, ya da yeni ittifaqlarla doldurulur. Hazırda ikinci ssenari reallaşır.

Əsas fərq ondadır ki, bu dəfə ideya ilə yanaşı real güc komponentləri də eyni masadadır. Türkiyə hərbi texnologiya və əməliyyat təcrübəsi ilə bu strukturun əsas mərkəzinə çevrilir. Pakistan nüvə gücü ilə çaydırıcı çətir yaradır. Səudiyyə Ərəbistanı maliyyə resursları ilə sistemi ayaqda saxlayır. Misir isə say və klassik hərbi güc baxımından ərəb dünyasının ən böyük ordusunu bu blokun ixtiyarına verir. Bu kombinasiya artıq siyasi jest deyil. Bu, işləyə biləcək mexanizmdir.

Bu mexanizmin yaranmasının səbəbi açıqdır. İranın regional təsirinin zəifləməsi və İsrail-İran qarşıdurmasının genişlənməsi Yaxın Şərqdə mövcud təhlükəsizlik modelini dağıdır. ABŞ isə əvvəlki kimi bu sistemi təkbaşına idarə etmək niyyətində deyil və ya bunu etmək imkanını itirir. Nəticədə region öz təhlükəsizlik arxitekturasını özü qurmağa başlayır.

Bu ittifaq rəsmi olaraq “anti-İran” kimi təqdim olunmur. Amma onun geosiyasi məntiqi bunu açıq göstərir. Bu struktur İranın təsir dairəsini məhdudlaşdırmaq və regionda yeni balans yaratmaq məqsədi daşıyır. Bu, klassik blok siyasətidir, sadəcə adı fərqlidir. Bəs bu blok

İslam dünyasının bəlası olan məzhəb ayrımçılığını yenidən alovlandıra bilərmi? Azərbaycanın bu blokda yer alması bu kimi iddiaları sıfırlamaq gücündədir.

Əsas məsələ isə bundan sonra başlayır. Bu blokun xəritəsi yalnız Yaxın Şərqlə məhdudlaşmır. Onun təbii uzantısı Cənubi Qafqazdır. Bu nöqtədə Azərbaycan artıq seçim qarşısında deyil. Azərbaycan bu sistemin içindədir.

Formal olaraq heç bir sənəddə bu yazılmaya bilər. Amma reallıq fərqlidir. Türkiyə ilə Azərbaycanın hərbi-siyasi inteqrasiyası elə səviyyəyə çatıb ki, Ankara hansı təhlükəsizlik sisteminə daxil olursa, Bakı da avtomatik olaraq həmin sistemin orbitinə düşür. Bu, artıq nəzəri yox, praktik reallıqdır.

44 günlük müharibə bu modelin necə işlədiyini açıq şəkildə göstərdi. Türkiyə ilə koordinasiya Azərbaycan üçün sadəcə diplomatik dəstək deyil, real güc amilinə çevrildi. Bu gün isə bu model daha geniş regional çərçivəyə keçir.

Bu isə o deməkdir ki, Azərbaycan bu yeni blokun formal üzvü olmasa belə, onun təhlükəsizlik arxitekturasının bir hissəsinə çevrilir. Başqa sözlə, Bakı bu sistemdə “görünməyən, amma real aktor” rolunu alır.

Bu, həm imkan, həm də riskdir. İmkan ondadır ki, Azərbaycan daha böyük təhlükəsizlik platformasına inteqrasiya edir. Risk ondadır ki, bu, onu daha böyük geosiyasi qarşıdurmaların bir hissəsinə çevirə bilər.

Amma burada bir reallıq dəyişmir. Belə dövrlərdə neytrallıq illüziyadır. Ya sistemin içində olub onun formalaşmasında iştirak edirsən, ya da kənarda qalıb onun nəticələrini qəbul edirsən.

Bu proses artıq nəzəri səviyyədə deyil, real diplomatik koordinasiya mərhələsinə keçdiyini də göstərir.

Son hadisələr bunu açıq şəkildə təsdiqləyir. Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanın Səudiyyə Ərəbistanı və Misirin xarici işlər nazirləri ilə birlikdə Islamabad şəhərinə səfəri bu formalaşan blokun praktik konturlarını ortaya qoyur. Nümayəndə heyətinin Nur Xan hərbi hava bazasında qarşılanması isə bu görüşlərin sadəcə diplomatik yox, həm də təhlükəsizlik və hərbi koordinasiya xarakteri daşıdığını göstərir.

Bu səfər təsadüfi diplomatik jest deyil. Bu, artıq eyni platformada olan ölkələrin koordinasiyalı hərəkət etməyə başladığının siqnalıdır. Regional təhlükəsizlik, siyasi sabitlik və əməkdaşlıq mexanizmlərinin müzakirəsi faktiki olaraq bu blokun “institusional mərhələyə” keçdiyini göstərir.

Ankara bu prosesdə yalnız iştirakçı deyil, təşəbbüskar rolunu oynayır. Türkiyənin bu addımı onun regionda yeni təhlükəsizlik arxitekturasının qurucularından biri olmaq niyyətini açıq şəkildə ortaya qoyur.

Bu nöqtədə artıq əsas sual dəyişir. Bu blok yaranacaqmı sualı aktuallığını itirir. Əsas məsələ budur: Bu blok hansı sürətlə və hansı coğrafiyada genişlənəcək? Azərbaycan üçün isə sual daha konkretdir: Bakı bu sistemdə periferiyada qalacaq, yoxsa Türkiyə üzərindən onun mərkəzi aktorlarından birinə çevriləcək? Çünki geopolitikanın dəyişməyən qaydası var: Güc boşluğu yarananda onu ya sən doldurursan, ya da başqası. Orta variant yoxdur.

Elbəyi Həsənli

MİA.AZ