Qlobal siyasətdə yazılmamış, lakin dəyişməz bir qayda var: müzakirə masasında olmayanlar menyudadır. Bu, metafora deyil. Bu, tarixin işlək mexanizmidir.

Son yüz ildə Azərbaycan türkləri bu dəyişikliyin nəticələrini dəfələrlə yaşayıblar. Müxtəlif dövrlərdə qurulmuş masaların arxasında oturmadıq. Buna uyğun olaraq, başqaları bizim haqqımızda məsləhətləşdilər, adımızdan qərarlar qəbul edildi və tələblərimiz paylaşıldı. Bu səhvlərin bədəlini canımız və qanımızla ödədik. Bu kifayətdir. Səhv etmək limitimiz artıq bitib.

Bu gün İran fırtınası bizi yenidən təhlükəli zonaya yaxınlaşdırdı. Məsləhət masasında rəsmiləşmə baş verdi. Lakin Cənubi Azərbaycan hələ də həmin masada deyil. Kürd aktyorları masaya doğru irəliləyir. O, fars mərkəzçiliyini öz adına bağlamağa çalışır. Qrb aktyorları alternativlərlə fəaliyyət göstərirlər.

Baş İrandakı ən böyük etnik qrup olan Azərbaycan türkləri haradadır?

Təbrizdəki meydanlar doludur, amma siyasi sükut qaydası davam edir. Bu sükut bəzən "strateji sükut" kimi təqdim olunur. Lakin hər strategiya strategiya deyil. Bəzən səbir sadəcə oyundan kənarda qalmağa gətirib çıxarır.
Məşhur bir ifadəniz var: "Nə edəcəyimi və nə vaxt edəcəyimi bilirəm."

Bu yanaşma Qarabağ məsələsində öz mahiyyətini təsdiqlədi. Uzun illər səbr etdikdən sonra düzgün an seçildi və qətiyyətli addımlar atıldı. Zəngəzur məsələsində də eyni nümunə izlənildi: emosional tərif-təşviqatsızlıq, sürətli siyasi təzyiq və balanslı diplomatiya.

Eyni model İran məsələsində də işləyə bilərmi? Bu, çətin bir sualdır. Çünki İran depressiyası klassik münaqişə deyil. Bu o deməkdir ki, dövlətin etnik qrupları geri çəkilib və daxili parçalanma riski artıb. Bu, bir addımdır. Paradoks ondadır ki, İranın ən böyük etnik qrupu olan Azərbaycan türkləri bu prosesdə ən sakit aktyorlar kimi görünürlər.

Bu sükut bəzən ehtiyatla, bəzən isə "hələ də vaxt deyil" arqumenti ilə izah olunur. Lakin tarix göstərir ki, uyğun vaxtı müşahidə etmək kifayət deyil - bəzən vaxtı məqsədyönlü şəkildə rəsmiləşdirmək lazımdır.
Əgər bu gün kürd aktyorları Quranla açıq siyasi və hərbi dialoq qursalar, fars mərkəzləşdirməsi daha da sərtləşərsə, Cənubi Azərbaycanın tələbi sual altına düşməzmi?

Burada söhbət ərazi deyil, siyasi tabeçilikdən gedir. Əgər bu mərhələdə Cənubi Azərbaycan öz statusunu açıqlamasa, onu kimin təmsil edə biləcəyini müəyyən etməsə və ya heç olmasa onun adından kimin danışa biləcəyini açıqlamasa, nəticə əvvəlkilərdən heç bir fərqi olmayacaq. Bu dəfə İran türkləri adından başqaları danışacaq. Başqa sözlə, biz yenidən masada deyilik, menyuda olacağıq.

Bu kontekstdə son illərdə ortaya çıxan incə, lakin son dərəcə əhəmiyyətli bir detal diqqətdən kənarda qalmamalıdır. İranda gərginliyin artdığı dövrdə İlham Əliyevin və Rəcəb Tayyib Ərdoğanın şəkillərinin Cənubi Azərbaycanın müxtəlif şəhərlərindəki binalara gizli şəkildə yapışdırılmasını göstərən video görüntülər yayıldı. Bu, nə mütəşəkkil bir kampaniya, nə də rəsmi bir çağırış idi. Bu, səssiz, anonim və kortəbii bir jest idi. O, çox şey demişdi.

Əlbəttə ki, bu, hərbi müdaxilə çağırışı deyil. Bu, daha dərin bir müşahidəni ifadə edir: mənəvi varlıq və siyasi qorunma ümidi. Beynəlxalq siyasətdə simvolizm tez-tez aydın ifadələrdən əvvəl gəlir. Cəmiyyətlər ümidlərini xarici ideyalara bağlamağa başlayanda bu, sədaqətin çökməsini deyil, təmsilçilik boşluğunu göstərir.

Bir dəfə demişdiniz: "Mən 50 milyon Azərbaycanlının prezidentiyəm."

Bu ifadə artıq ritual deyil. İran böhranı onu əsl siyasi fiqura çevirdi.

Burada söhbət müdaxilə, ultimatum və ya İranın daxili işlərinə müdaxilə etməkdən getmir. Söhbət yerindən gəlir. Açıq, prinsipial mövqedən.

İran türkləri siyasi mövzudur. Onların tələblərini başqaları yaza bilməz. Əgər onlar masada deyillərsə, menyuda da olmayacaqlar. Bu mövqe indi açıqlanmasa, səhər gec olacaq. Çünki tarix göstərir ki, menyunu qaçıranlar sonradan masa istəmək imkanına malikdirlər. Bu baş vermir.

Hazırda rəsmi Bakı susur. İnanmaq istərdik ki, bu sükut cahillikdən deyil, müdaxilə üçün uyğun anı gözləməkdən qaynaqlanır. Lakin müdaxilə mövqeyi itirilərsə, Nazirlik də vəziyyəti irəli aparacaq. Tarix göstərir ki, düzgün anı müşahidə etmək çətindir, lakin an gələndə susmaq prosesi uzatmaq deməkdir.

Bu baxımdan, İran böhranı sizin siyasi karyeranızda yeni bir mərhələdir. Burada heç bir hərbi addım yoxdur, sadəcə siyasi hərəkətlər var. Çərçivə yaratmaq Cənubi Azərbaycan türklərinin başqaları tərəfindən "məsləhətləşilən obyektə" çevrilməsinin qarşısını almaqdır.

Rəsmi Ankara hələ də alçaq tonda danışır. Lakin Türkiyə də çox yaxşı başa düşür ki, İranda türk faktorunun sıxışdırılması onun regional zəifliyinə birbaşa təsir göstərir. Proses davam etdikcə, Türkiyənin manevr imkanları daralacaq. Türkiyə və Azərbaycan hadisələri idarə etməyən, lakin sonradan reaksiya verən tərəflərə çevrilərsə, bu, artıq strategiya olacaq.

İranda baş verənlər sizi daha möhtəşəm siyasi memarlıq nümunəsi yaratmağa çağırır. İnanıram ki, bu çağırışa vaxtında cavab veriləcək.

Elbəyi Həsənli.

Surix

mia.az