DOSYE: Vaqif Əlisoy 1954-cü ildə Qubadlı rayonunda anadan olub. 1976-cı ildə indiki Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetini bitirib. Bir müddət Kəlbəcərdə, sonra isə Cəbrayılda müəllim işləyib. Ermənilər Azərbaycana qarşı torpaq iddiası ilə çıxış etməyə başlayanda, Vaqif müəllim könüllü şəkildə yerli özünümüdafiə taboruna yazılıb. 1992-ci ildə Əsirlərin və Girovların Dəyişdirilməsi üzrə Respublika Komitəsinin Cəbrayıl şöbəsinin sədri təyin olunub. Vaqif Əlisoyun rəhbərliyi altında 1992-93-cü illərdə 50-dən çox Azərbaycan vətəndaşı erməni əsirliyindən və girovluğundan azad olunub.

NƏYƏ GÖRƏ 10-19 YANVARDA CƏBRAYILDA QIRĞIN BAŞ VERMƏDİ?

SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonlarda komendant saatının elan edilməsindən sonra əhali arasında çaşqınlıq hökm sürürdü. Cəbrayıl rayonu həm İran, həm də Dağlıq Qarabağın Hadrut rayonunun 14 kəndi ilə həmsərhəd idi. Bu erməni kəndləri həm Ermənistanda, həm də Hadrutda yerləşən sərhəd qoşunlarının komandanlığından maddi və mənəvi dəstək alırdı. Demək olar ki, hər gün Ermənistandan vertolyotlar vasitəsilə silah və yaraqlılar daşınırdı. Cəbrayıl əhalisinin əlindəki ov tüfəngləri, məktəblərdəki təlim silahları yığışdırılmış, təpədən dırnağa qədər silahlanmış erməni-rus hərbçiləri qarşısında əliyalın qalmışdı. Həmin dövrdə sərhədlərimizi qeyrətli cəbrayıllılar, əsasən də Xalq Cəbhəsinin üzvləri qoruyurdu.
Yanvarın 14-də axşam saat 19 radələrində vertolyotlarla Cəbrayıl aeroportuna ruslardan ibarət 100 nəfərlik desant qüvvəsi atıldı. Dərhal camaatın iştirakı ilə həmin qüvvələr elə aeroportdaca mühasirəyə alındı. Desantçıların komandiri polkovnik Tixonov minlərlə əliyalın adamın gözlərindəki qəzəb və nifrətdən qorxaraq bizimlə danışıq aparmağa məcbur oldu. Cəbrayıl rayon Pois İdarəsinin vaxtkı rəisi Rəşid Məmmədov (Allah rəhmət eləsin – V.Ə), rayon ağsaqqallarından Hüsü və Zəkəriyyə kişi və mən də daxil olmaqla Xalq cəbhəsinin üzvləri danışıqlarda iştirak etdik. Onları inandırdıq ki, rayon ərazisində bir nəfər də olsun yaraqlı yoxdur, əksinə, bizim kəndlər müntəzəm olaraq erməni kəndlərindən atəşə tutulur, hücumlar təşkil edilir, evlərimiz yandırılır, mal-qara və insan oğurlanır.
Desantçıları tam inandırdıqdan sonra R.Məmmədovla birlikdə onların əsl məqsədlərini öyrənə bildik. Məlum oldu ki, desantçıların kiçik bir qrupu Cəbrayıl şəhərinə daxil olmalı, digər qrup rayon ərazisindən erməni kəndlərinə hücumlar təşkil etməli idi. Amma onların dinc əhali tərəfindən tam mühasirəyə alınması bu planlarına mane oldu. Rayon ağsaqqallarının təşəbbüsü ilə desantçılar üçün mal-qoyun kəsildi, istədikləri qədər içki tədarük edildi. İçki məclisi onlardan bəzi məlumatların alınması üçün təşkil olunmuşdu.
Hiylə öz işini görmüşdü. Komandir Tixonov məlumat verdi ki, bir neçə gündən sonra Bakı və ətraf rayonlara qoşun yeridiləcək, müqavimət göstərənlərə, xüsusilə Xalq Cəbhəsinin tanınmış üzvlərinə divan tutulacaqdır. Bu mühüm məlumat alındıqdan sonra Cəbrayıl camaatının tələbi ilə desantçılar mütəşəkkil qaydada avtobuslara mindirildi. Yolboyu keçdiyimiz kəndlərimizdə əhali yol kənarına toplaşaraq onları ləyaqətlə yola saldı. Ayrılarkən Tixonov mənə və Rəşid Məmmədova dedi:
- Mən bir zabit kimi özümün və döyüşçülərimin adından sizə minnətdaram. Bu xalq haqqında mənə və döyüşçülərimə yanlış məlumat verilmiş, sizə qarşı bütün vasitələrdən istifadə etməyi tapşırmışdılar. Mən Əfqanıstanda da belə hadisələrin şahidi olmuşam. Zabit şərəfimə and içirəm və söz verirəm ki, mənim başçılıq etdiyim dəstə tərəfindən sizə qarşı heç bir hərəkət baş verməyəcək. Ancaq bir xahişim var: Bakıdakı rəhbərliyinizə çatdırın ki, ehtiyatlı olsunlar.
Bu məlumatlar mənim tərəfimdən Xalq Cəbhəsinin İdarə Heyətinə, R.Məmmədov tərəfindən Daxili İşlər Nazirliyinə, Cəbrayıl rayon Partiya Komitəsi tərəfindən isə Mərkəzi Komitəyə çatdırıldı…

CƏBRAYILA İKİNCİ HÜCUM

Yanvarın 14-də desantcıları Hadruta yola salandan sonra rəis Rəşid Məmmədov axsam görüşməyin vacib olduğunu bildirdi. Saat 22 radələrində onun otağinda görüsduk. Çox əsəbi idi. Desantçıların komandirinin Bakı və ətraf rayonlara hücumla bağli dediklərinin AXC rəhbərliyinə catdırıb-catdırmadığımı məndən sorusdu. məlumat verdiyimi bildirdim. Əsəbi halda dedi:
- Mənim rəhbərliyim isə məni təxribatçı hesab edir, AXC-yə işləməkdə günahlandirir, isdən azad edəcəkləri ilə hədələyir. Məni vəzifə maraqlandırmır. Təhlukə böyukdür. Bir tərəfdən bu alcaq ermənilər, bir tərəfdən də Hadrutdakı dəstə. Mənim qörxum ruslardandır. Polisin sayı azdır, cəmi 7 avtomatımız var. Hamıdan da silahları yığıblar. Bu qədər ərazini tək polisin gücü ilə qorumaq mümkün deyil, sizin köməyiniz lazimdir. Kimin ehtiyatda, gizlində silahi varsa uzə cıxarsın. Bir polis rəisi və Rəşid kimi söz verirəm ki, bir nəfər buna görə cəzalanmayacaq.
Görüşdən sonra təcili İdarə Heyətı və Müdafiə Komtəsinin iclasini kecirdik. Qərara alındı ki, səhər saat 12-də mitinq kecirib mövcud durum haqda xalqı məlumatlandıraq. Gecə ikən kəndlərə xəbər vermək ücun adamlar göndərdik.
Yanvarın 15-də rayondakı Azadlıq meydanında izdihamlı mitinq kecirdik. Gercək hadisələr izah edildi. Çixis edən ziyalılar, ağsaqqallar xalqı səfərbərliyə çağırdı. Silah əldə etmək ücün muəyyən islər görüldü. Cəbrayil kasib rayon olsa da, mərd camaat idi. İmkanlı və imkansız bütün cəbrayillılar bu işə ürəkdən qoşuldular. Mudafiə dəstələri yaradıldı ki, onlar da polislə birlikdə sərhəd kəndlərimizi qorumağa basladılar. Bildirmək istəyirəm ki, cəbrayıllıların özəl xüsusiyyətləri var. Həmişə onların qarşında bas əymişəm. Meşə çaqqalsız olmaz, deyiblər. Bızdə də belələri var idi və onlar haqqında da danışacağam. Məhz bu qeyrətli camaatın sayəsində 14 erməni kəndi azad edildı, 1993 -cü il avqust ayının 23-nə kimi Cəbrayil torpağının bir qarışına erməni və rus ayağı dəymədi.
Naxçıvan cəbhəçilərinin təşəbbüsü ilə yanvarın 16-da İranla sərhəd dirəklərinin sökulməsi məsələsi ortaya gəldi. Təşəbbüsə zənğilanlılar da qoşulmuşdu. Naxçıvanda iki generalla aparılan danışıqlar da nəticəsiz qalmişdı. KQB-nin Cəbrayil sobəsinin sədri Xaqani muəllim xəbər verdi ki, həmin generallar və Hadrut sərhəd dəstəsinin qərargah rəisi polkovnik Panteleyev sərhədlərin sokülməsi məsələsini müzakirə etmək ücün sizinlə görüsmək istəyir. Təhlükəli vəziyyət yaranmışdı. Görüşə hazır getmək üçün ağsaqqal və mütəxəssislərlə danışmaq lazım idi. Səhv etmək olmazdi. Naxçıvandakı bu söküntüdən KQB məharətlə istifadə etmişdi.

QƏRARGAH RƏİSİ MƏKRLİ PLANIN ÜSTÜNÜ AÇDI

Moskvadan gələn generallar və Hadrut sərhəd dəstəsinin qərargah rəisi Panteleyevlə görüsə hazır getmək ücün rayon agsaqqalları, kənd təsərrüfatı mütəxəssisləri, hərəkata rəğbəti olan olan, adlarının açıqlanmasını istəməyən bir neçə nəfərlə görüşdük. Ümumi qərar belə oldu ki, sərhəd zolağındakı torpaqların istifadəsi rayonun kənd təsərrüfatı üçün xeyirli olacaq. Ancaq bu məsələdə heç bir halda yerli əhalinin iştirakına yol vermək olmaz. Onsuz da Moskva bəhanə gəzir. Həm də ehtiyatli olmaq lazimdir, cunki İranla sərhəd kəndlərində KQB-nin güclü agentura səbəkəsi var və təxribat üçün onlardan istifadə edə bilərlər. Ona görə çalışmaq lazımdır ki, dirəklərin sökülməsini ruslar özləri həyata keçirsinlər. Eyni zamanda söküntü Qumlaq kəndindən baslanmalı idi. Çünki məşhur Xudafərin körpüləri bu ərazidə yerləşirdi ki, bunun da rəmzi mənası vardı. Həm də Milli Azadliq hərəkatının tarixinə qızil hərflərlə yazılmış məşhur Xudafərin mitinqləri bu kənddə, körpülərin yanında keçirilmişdi.
1988-ci il noyabrın 20-dən başlayan mitinqlərdə Azərbaycan həqiqətləri İrandakı azərbaycanlılar vasitəsilə butün dunyaya çatdırılmışdı. Həmin mitinqlərdə yaziçi, rəhmətlik Fərman Kərimzadə və şair Rüstəm Behrudi istirak edərək, cəbrayıllıların mubarizə əzmini yüksək qiymətləndirmislər. Göruşədə istirak edən Panteleyevlə o vaxtdan tanış idik. Sonralar 1993-cü il avqust ayının 23-ü saat 18-də Cəbrayıla hücum zamanı "Qartal”dan bizə köməyə gələn Bakı polisinə binoklla Panteleyevi göştərərək dedim:
- Diqqətlə baxın və yadda saxlayın , üstümüzə gələn erməni deyil. Bu da onların komandiri, içərisindəki qeyrətli oğlanlardan başqa, başda Yasamal polisinin rəisi "mitinq Çingiz” olmaqla Bakı pölisi də postu qoyub, bir güllə atmadan qaçdı. Biz eyni zamanda qərara aldıq ki, yanvarın 18-də mitinq keçirib əhalini məlumatlandıraq. Ayın 17-də baş tutan göruş RİK-nin sədri rəhmətlik Abasqulu Fərzəliyevin kabinetində kecirildi. Görüşdə AXC RŞ-nin sədri kimi mən, məclisin sədri Eldar Əliyev və İdarə Heyətinin üzvü Oqtay Vəliyev iştirak edirdi. Generallar bizim məqsədimizi soruşdu. Fikrimizi açıq dedik. Onlardan biri gözləmədiyimiz halda dedi:
- Gəlin gərginlikdən qaçaq. Qoyun bu işlə Panteleyev məsğul olsun, sızdən də bir nəfər nəzarət etsin.
Doğrusu, qulaqlarımıza inanmadıq. Hücuma kecmək lazım idi. Eldar dedi:
- Bura gələrkən yəqin binanın qabağındakı insanları gördünüz. Sabah biz saat 13-də mitinq kecirəcəyik. Əgər dediyiniz şərtlər pozulsa, Cəbrayıl ərazisindəki bütün sərhəd məntəqələrinə dinc yurus kecirəcəyik.
Razilaşdiq ki, bizdən bu işə Oqtay nəzarət edəcək.
Mitinq basladı. Sərhəddən gələn xəbərləri həyəcanla izləyirdik. Xəbər gəldi ki, Qumlaqda Əli adlı birisi bir dəstə adamı başına toplayaraq sərhədə hücum edib, aranı qarışdırmaq istəyib. Oqtaygil dərhal qarşısını alıblar. Sərhədçilər hər işi özləri görüb, hətta suvenir kimi tikanli məftili də Oqtaya vermisdilər. Oqtaya dedik ki, Panteleyevi də götürüb mitinqə çatsın. Öz adamlarımıza da tapşırıq vermişdik ki, sərhəddəki proseslərin fotosunu çəksinlər ki, sonralar bizə lazım olacaq. Doğrudan da bu fotolar biz həbs olunanda lazım oldu.
Mitinq iştirakçıları Oqtayğili göz yaşları və alqışlarla qarşıladı. Mitinqdən sonra Oqtay Doşulu Əlınin kababxanasında, göstərdiyi "xidmətə” görə Panteleyevə qonaqlıq verməyə getdi. Qonaqlıqdan sonra ayaq üstə dura bilməyən Panteleyevi XC-nin qərargahına gətirdi və dedi:
- Uşaqlar, bunda bəzi məlumatlar var. Bu məlumatlar desantçıların kömandirinin dediyi ilə üst-üstə düşür.
Onu yenidən danışdırdıq. Məlum oldu ki, doğrudan da Möskva məkrli plan hazırlayıb. Yaxın günlərdə ya Bakıda, ya da basqa bir yerdə qırğın planlaşdırılır. Generalların arxayın danışmaları aydın oldu. Yaxşi ki, biz də səhv etməmişdik. Ayrılanda Panteleyev:
- Biz hələ görüşəcəyik, – deyə rusca bizə dedi.
Ləngimək olmazdı. Cəbrayılın polis rəisi Rəşid Məmmədovu məlumatlandırdıq, sonra XC-nin mərkəzi qərargahına gözlənilən təhlükə haqda xəbər verdik. Qırğına bir gün qalırdı. Yanvarın 19-u gecəsi nə olacaqdsa, bunu bir Allah bilirdi.

BAKI VƏ SƏDƏRƏKDƏN DƏHŞƏTLİ XƏBƏRLƏR

Yanvarın 19-da əsas işimiz ermənilərlə sərhəd kəndlərdə və İranla sərhəd məntəqələrində vəziyyətlə maraqlanmaq oldu. Ermənilərlə sərhəddə ara-sıra atışmalar olsa da, ruslar tərəfdən heç bir hərəkət yox idi. Belə sakitlik heç də yaxşi bir şey vəd etmirdi. Bu narahatliığı AXC mərkəzi qərargahından verilən telefonoqramma daha da artırdı. Məlumat verildi ki, axşam saat 8-də AXC-nin xalqa müraciəti olacaq. Dərhal yerli radio ilə əhalini məlumatlandırdıq. Sərhədlərə diqqəti daha da artırdıq. Həmin vaxt Qarabağda Şuşa televiziyası da fəaliyyət göstərirdi. Əhali buradan Qarabağ bölgəsində bas verən hadisələr barədə obyektiv məlumat alırdı. Kanala qeyrətli jurnalist, məhrum Vidadi Bağırov rəhbərlik edirdi (onunla sonra Novoçerkassk həbsxanasında görüşdük) Az bir vaxtda Qarabağ camaatının hörmətini qazanmışdı. Evlərdə televizor olduğu halda əhali XC-nın RİK-nin binasında yerləşən qərargahı qarşısındakı Azadlıq meydanına toplaşırdı.
Hər yerdə olduğu kimi, bizdə də cəbhə rayon camaatının ümid yeri idi. Əhalinin coxluğunu nəzərə alıb televizoru meydandakı tribunaya qoyduq. Saat 19-da butun kanallarda veriliş dayandırıldı. Hamı narahat oldu. Dərhal teleqüllə ilə əlaqə saxladıq. Növbətçi Fazil (Hüseyn müəllimin öğlu) bildirdi ki, Şüşadan siqnal yoxdur. Bakıdan verilişlər Şuşa vasitəsilə verilirdi. Əlavə etdi ki, Şuşa ilə birbaşa telefon əlaqəsi də yoxdur. Çalışacaqlar ki, əlaqə yaratsınlar, hec olmasa Şuşa televiziyasının siqnallarını bərpa etsinlər. Rabitə söbəsinin müdiri rəhmətlik Mamed kişi xəbər verdi ki, Bakı və ətraf rayonlarla da əlaqə kəsilib. Narahatlığın pik nöqtəsi idi. Evlərdən, rayon mərkəzinə yaxın kəndlərdən narahat insanlar axın-axın meydana axışırdı. Artıq gecədən xeyli keçmişdi. Xəbər verdilər ki, teleqüllənin rəisi Akif (Allah rəhmət eləsin) telefonda gözləyir, özü də çox həyəcanlıdır. Telefonu göturüb Akıfin səsini eşidirəm:
- Əlisoy, dəhsətdir, dəhşət. Bakıda qan su yerinə axır. Şuşadan Vidadi 5 dəqiqə sonra efirdə olacaq. Dediyinə görə, ruslar Şuşa teleqülləsinə hücuma hazırlaşır. Şuşa camaatı onların qarşısını alır ki, Vidadi efirə çıxa bilsin. Nə deyirsən, siqnalı qəbul edək?
- Akif, dərhal siqnalı qəbul edin, – deyib izdihamın qarşısına çıxıram. Minlərlə adamın nəzərləri məndıdir. Sakitcə televizorun düyməsini basıram. Vidadi həyəcanla, tələsik danisir:
- Əzızlərim, vaxt yoxdur. Ruslar teleqüllənin həyətindədir. Efiri dayandırmaq istəyirlər. Artiq qapını sındırmağa çalışırlar. Bir qədər əvvəl sovet ordusu Bakıya dörd istiqamətdən hücum edib. Şəhərdə qan su yerinə axır. Televiziyanın enerji bloku partladılıb. Ölənlərin sayı yüzlərlədir. Artıq ruslar qapını sındırıb içəri daxil olmağa calışır. Budur, qapını sındırdılar. Efiri dayandırıram. Ehtiyatlı olun.
Yasasın, Azərbaycan! – Vidadi bunu deyib qurtaran kimi ekranda veriliş dayandı…
İndi meydandakı vəziyyəti gözlərinizin qarşısına gətirin. Sözlə ifadə etmək çətindir. Birdən kimsə Azadlıq radiosunu dinləməyi məsləhət gördu. Hardansa "VEF”radiosu gətirdilər. Gitaraçi Fərəməz də mikrafon və səsgücləndirici gətirdi (evləri bir addımlıqda idi) Mirzə Xəzər (Allah ona ömur versin, xidməti əvəzsizdir – V.Ə.) ağlaya-ağlaya Bakı dəhşətindən danışırdı. Rəhmətlik Elmira xanım və Mehdi Mehdiyev də danışdı. Ustad Bəxtiyar Vahabzadənin ürək dağlayan çıxışı və müraciəti meydanı lərzəyə gətirdi. Ay Allah, mənim bu millətim nəyə qadirmiş. Hamının Bakıda qohumları və yaxınları yaşadığından camaat cox narahat idi. Gənclər "qana qan” deyirdi. Ancaq meydanda olan ağsaqqallar onları sakitləşdirdi və bildirdilər ki, bundan ermənilər istifadə edib kəndlərə hücum edə bilər. Hamı da bununla razılaşdı.
Minlərlə adam səhəri meydanda qarşıladı. Meydandakı adamları ətraf evlərin sakinləri lazım olan hər şeylə təmin edirdi. Mahmudlu stansiyasının rəisi rəhmətlik Səfər kisi mənə zəng vuraraq, onun yanına getməyimi xahiş etdi. Bildirdi ki, Naxçıvan cəbhəçiləri dəmiryol rabitəsi ilə təcili mənimlə danışmaq istəyirlər. Dərhal Mahmudluya getdim. Səhv etmirəmsə Azəflə danışdım. Bakıda baş verənlər barədə ətraflı məlumat almaq istədi. Onlar "Azadlıq” radiosu vasitəsilə xəbər tutmuşdular. Bildirdi ki, bu gecə Sədərəyə hücum olub, olən və yaralananlar var. Məlumatı yaymağımı xahiş etdi. (Burada bir məsələni qeyd etməliyəm ki, qeyrətli Naxçıvan camaatının və Naxçıvanın qorunmasında ilk növbədə cəbhəçilərin rolu əvəzsizdir. Çox təəssuf ki, naxçıvanlılar onların qədrini bilmədilər. Adlarını da bir-bir saya bilərəm. Sahmərdan başda olmaqla Allah hamısına rəhmət eləsin, hazırda haqq yolunda olanlara can sağlığı versin).
Mən Mahmudludan rayon mərkəzinə qayıtdım. Meydanda iynə atsaydın yerə düşməzdi. Ziyalılar, ağsaqqallar, gənclər çıxış edib hadisəyə qəzəb və nifrətini bildirir, ana-bacılar, qız-gəlinlər bir kənarda ağlaşır, ağı deyirdilər. Mikrafonu alıb Bakı və Sədərək hadisələri haqqında danışdım. Xəbər gəldi ki, gənclər Leninin yay klubunun qarşısındakı heykəlini dağıdıblar. Mən rəisin xahişi ilə uşaqlara tapşırdım ki, uçurulmuş heykəli rayon mərkəzindən uzaqlaşdırsınlar…

CƏBRAYILIN İŞĞALI. KÜTLƏVİ HƏBSLƏR

Dəyərli oxucular məni bağışlasınlar. Heykəllə bağlı sonralar bas vermiş bir əhvalatı danışmaq istəyirəm.
1992-ci ilin sentyabrında Azərbaycanın məşhur simaları (onların arasında görkəmli alimlər, yazıçı və şairlər, müğənnilər, aktyorlar var idi) Cəbrayılla və buradaki real vəziyyətlə tanış olmaq üçün rayona gəlmişdilər. Səbrayıllıların öz gücləri ilə rayonu necə mudafiə etmələri, azad edilmiş 14 erməni kəndini öz qüvvələri ilə qorumaları, 13 yaşli Tiqana ilə tanışlıq (Sonralar səhıd oldu. Allah rəhmət eləsin) qonaqları çox heyrətləndirmişdi. Deməyə soz tapmırdılar. Deməli, qonaqların şərəfinə "Çayarası” deyilən yerdə salınmış parkda – "Məhəmmədəlinin kababxanasında” ziyafət verdik. Etika xatirinə onların adlarını cəkmirəm, sağ olan və rəhmətə gedən var. Ürəkləri açılan qonaqlar yaxşıca yeyib içirdilər. Məşhur şairlərimizdən biri söz alıb dedi:
- Hamıdan üzr istəyirəm. Burada gördüklərim, o balaca Tiqana ilə tanışlıq mənə ləzzət etdi. Mən şəxsən cəbrayıllılara minnətdarlıq edirəm. Doğrudan da deyilmişkən varsınız. Ona görə də yaxşı yeyib içmək istəyirəm. Ancaq bizim stolun yeri yaxşı deyil. Bəlkə onun yerini dəyişək, bir az rahat olsun.
Uşaqlardan xahiş etdim ki, stolun ayağını düzəltsinlər. Bu zaman qəribə mənzərə yarandı. Bel bərk bir şeyə toxundu. Həmin stolda oturan məşhur aktyor: "Deyəsən, xəzinə tapmısıq, nə çıxsa, bizim stolundur”, – deyə zarafat etdi. Nəzərlər həmin yerə dikildi. Uşaqlar torpağı təmizləyərkən qəribə bir mənzərə ilə rastlaşdıq. Bu, 1990-cı il 20 yanvarda yıxılmış, torpağa basdırılmış həmin Leninin heykəli idi. Məclisə sukut çökdu. Mən o vaxtkı hadisəni onlara danışdım. Başı dumanlanmış bu məşhurlar sanki ayılmşdı. Sükutu həmin məşhur şair pozdu. Aradan 21 il keçsə də onun sözlərini bu gun xatırlayıram:
"Burada Azərbaycanın çox məşhur simaları oturub. Hamınız bu kiçik bölgəmizin mərd insanları ilə tanış oldunuz. Yıxılmış, xalq tərəfindən torpağa basdırılmış bu heykəli də gördünüz. Nəticə çıxarmaq lazımdır. Neçə illər bu milləti yalançı, boş ideyaların əsiri etdik. Stalinlərin, kirovların, leninlərin heykəllərini ucaltdıq, şənlərinə seirlər, mahnılar qoşduq. Sonda xalq bu heykəlləri torpaga basdırır. Heykəllər ürəklərdə olmalıdır”.
Dəyərli oxucular, sonralar bu məşhurların məddah dolu yazı və çıxışlarını gordukdə heç də təəccüblənmədim. Budur gerçək Azərbaycan ziyalısının siması. Bu, bir gerçəklikdir. İndi kecək əsas mətləbə.
20 yanvar 1993-cü il. Cəbrayıl. Azadlıq meydanı. Saat 14:00. Mitinq davam edir. Mitinqi mən aparıram. Cəbrayılın gözəl müəllimlərindən, riyaziyyatçı Murtuza Mustafayev soz istəyib, asta addımlarla tribunaya qalxdı. Bir qədər duruxdu. Sonra da hönkürtü ilə ağladi. Bir az sakitləşib cibindən qırmızı rəngli partiya biletini başı üzərinə qaldırıb dedi:
- Əzizlərim, hamınız məni tanıyırsınız. Siz bu biletin rənginə baxın, qırmızıdır, Bakıda balalarımızın qanı rəngdədır. Belə bir bileti gəzdirə bilmərəm. Mən Qorbaçova və onun partiyasına nifrət edirəm.
Murtuza müəllim: – Artıq bu bilet mənə lazım deyil, – deyib onu meydana, camaatın ayaqları altına atdı.
Minlərlə partiya bileti meydana atıldı. Mitınqdə tələb edildi ki, birinci katib Əli Rzayev başda olmaqla bütün vəzifəli adamlar biletlərini təhvil versinlər.Tələb yerinə yetirildi. İkinci tələb rayon partiya komitəsinin buraxılması oldu…
Emosiyaya qapılmaq olmazdı. Mitinq iştirakçıları tələb edirdi ki, partiya komitəsi buraxılsın və partiya biletləri Bakıya göndərilsin. Axırda qərara alındı ki, ilk partiya təşkilatları bu məsələni muzakirə etsin, özləri qərar versin, biletlər XC-nin qərargahında saxlanılsın. Ancaq RPK-nın buraxılması rayonu iflic edər, idarə və müəssisələrin işini poza və rayonun mudafiəsinə mənfi təsir göstərə bilərdi. Buna görə də ağsaqqalların dəyərli məsləhətləri ilə rayon partiya komitəsinin fəalliyyət göstərməsi qərara alındı.
Demək olardı ki, hər gün Bakıdan, Lənkərandan, Cəlilabaddan, Naxçıvandan həyəcanlı xəbərlər gəlirdi. AXC üzvlərinin kütləvi həbsləri başlanmış, təşkilat gizli fəaliyyətə keçmişdi. Televiziyanın işi bərpa edilmişdi. Bakı və Moskva həqiqəti gizlədir, azadlıq uğrunda mübarizə aparanları ekstremist, narkoman adlandırırdı. Silahları göstərir, onların cəbhəçilərə aid olduğu və muqavimət göstərikləri qeyd edilirdi.
Yanvarın 22-də Azərbaycan xalqı oz qəhrəman şəhidlərini Dağüstü parkda təntənəli surətdə dəfn etdi. Dünya belə bir izdiham, belə möhtəşəm birlik görməmişdi. Allah cəmi şəhidlərimizə rəhmət eləsin.
Yanvar ayının 25-də KQB-nin yerli şobəsinin sədri Xaqani müəllimlə sohbətimiz oldu (millətinə sədaqətlə xidmət edən belə oğullara eşq olsun, onu həmişə hormətlə xatırlayıram). Respublikada və rayonda, sərhəd kəndlərimizdəki vəziyyəti müzakirə etdik. Onu qeyd edim ki, həmin günlərdə rayonun müdafiəsi bir an belə unudulmamışdı. Buna gorə indi də bütün cəbrayıllılar qarşında bas əyirəm. Ayrılarkən Xaqani müəllim dedi:
- Səninlə idarədə deyil, bu çöllükdə görüşməyimin səbəbini yəqin bilirsən (görüş rayonun yuxarısındakı parkda idi – V.Ə.). Mən paqon daşisam da, bu millətin oğluyam. Neçə illərdir ki, sizin fəaliyyətinizi izləyirəm. Hamınıza minnətdaram. Rayonun müdafiəsində rolunuz əvəzsizdir. Bakıdan gələn KQB müstəntiqləri məndən sizin haqqınızda məlumat istəyir, ancaq bir Allah şahiddir ki, barənizdə yalnız müsbət fikir söyləmişəm. Bilirəm ki, az da olsa, əlinizdə silah var, bunlar da rayonun müdafiəsi üçündür. Amma məsləhət görərdım ki, qərargahda silah saxlamayın. Hər şey ola bilər, ehtıyatli olun.
Ona inanmamağa haqqım yox idi. Paqon daşısa da gözəl ziyalı idi. Bizə çox köməyi dəymişdi. Sonralar cəbhəçilərə rəğbətinə görə işdən azad olunsa da, Azərbaycan müstəqillik qazanandan sonra işinə bərpa edildi. İndi təqaüddədir. Bir dəfə ğörüşə bildik. Ötən günləri, Cəbrayılı xatırladıq. Çox heyf ki, orqanlarda belə oğullar azdır.
Yanvarın 27-də rayon ağsaqqallarından Hüsü dayı, Zəkəriyyə dayı, Osman müəllim (Allah el-obamızın bütün ağsaqqallarına, Yəhya Çələbi başda olmaqla hamısına rəhmət eləsin. Onların hamısı köçkünlükdən sonra rəhmətə getdi. QARABAGDA qan bağlayan bir ağsaqqalımız qalmadı. Bizi arxasız, köməksiz qoydular. El-oba həsrətinə dözmədilər.1993-cü ildən sonra saysız-hesabsız qarabağlı dünyasını dəyişdi) qayğılı idi. Sözlü adama oxşayırdılar. Sükutu Osman müəllim pözdu:
- Bılirsiniz ki, MK-nın plenumu olacaq, yeni rəhbər seçiləcək. Bızim katib də iştirak etməlidir. Bizi də o göndərib. Plenum üzvüdür. Biletin və mandatın verin getsin. Özü də daha burda işləmək istəmir. Qayıtmayacaq. Siz bizim sözümüzü yerə salmazsınız. Biz də sizdən razıyıq.
İH-nin üzvü Eldar Əliyev dedi:
- Biz həmişə sizə hörmətlə yanaşmışıq. Əgər onun biletini qaytarsaq, camaat bizi daş-qalaq edər. Prokurorun Samil Bağırova və Rzayevə münasibətinin necə olduğunu özünüz bilirsiniz. Onlar bir-birinə acığını camaatdan çıxdılar. Nə qədər adamdan pul aldılar, tutdurmaq istədilər. Bir şərtimiz var, rayona qayıtmayacaq. Biz camaata belə də deyəcəyik.
Ağsaqqallarla görüşdən sonra Rzayevin biletini qaytarmaq üçün evinə getmək lazım idi. Məsləhət oldu ki, mən gedim və şərtlərimizi deyim. Amma elə etmək lazım idi ki, məni heç kəs görməsin, çünki camaatın bizə inamı böyük idi. Köhnə 8-illik məktəbin (Rayon mərkəzində yaşayanlar yaxşı tanıyır) həyətindəki qoz ağacına çıxıb həyətə düşdüm. Sürücüsü İsrafil çamadanları maşına yığırdı. Məni görüb dedi ki, indi aşağı düşəcək, xahiş edirəm ki, artıq heç nə demə. Rzayev gəldi və qərarımızı ona bildirdim. Birdən dedi:
- Mənə qarşı düz hərəkət etmədiniz. Mən burda Kamal Ağayev kimi katib olmadım, namusla işlədim. Gedirəm, qayıtmaq fikrim də yoxdur. Peşman olacaqsınız.
Mən onun nə demək istədiyini gözəl anlayırdım. Yəqin Ağayevi də tanıtmağa ehtiyac yoxdur. Dedim:
- Yol üstündəsiniz. Ağzınızın da danışığını bilin. Bütün Azərbaycan cəbrayıllılara bələddir. Bu bizim son görüşümüzdür.
Qərargaha qayıtdım. Uşaqlara məlumat verdim. Bakıdan, AXC-dən gizli fəalliyyətə keçmək haqda təlimat gəlmişdi. Məsləhət oldu ki, iki gündən sonra İH tam tərkibdə (15 nəfər) bunu müzakirə etsin.
Ayın 29-da RİK-nin sədri rəhmətlik A.Fərzəliyev xəbər verdi ki, Rzayev qayıdıb və hazırda kabinetindədir.
Eldar və Oktayla birlikdə onun yanına getdik, kabinetinə daxil olduq. Bizi qəbul etmək istəmirdi. Əvvəllər qabağımıza qaçardı. İndi isə sanki bizi tanımırdı. Başını qaldırmadan dedi:
- Mən dedim ki, sızi qəbul etmək istəmirəm. İcazəsiz daxil olmaqla nə demək istəyirsiniz?
Mən cavab verdim:
- Biz ağsaqqalların xahişini nəzərə aldıq. Kişi kimi onlara və mənə İsrafilin yanında söz verdiniz ki, qayıtmayacaqsınız. Camaatın sizə munasibətini də bilirsiniz. Qarşıdurma yaratmaqda məqsədiniz nədir?
Acıqlı-acıqlı dedi:
- Məni bu vəzifəyə siz təyin etmisiniz ki, mən də usaq-muşağın sözu ilə oturub durum? Sozünüz yoxdursa, gedə bilərsiniz.
Bu dəfə Eldar cavab verdi:
- Şəkinin birinci katibi Hadı Rəcəbovu (indi millət vəkilidir), səkililərin necə yola saldığını yəqin eşitmisiniz. Biz sızi daha hörmətlə yola salacağıq.
Onunla söhbət etməyin mənası yox idi. Qərargahda İH-nin iclası olduğundan ora qayıtdıq. İclasda AXC-nin gizli fəaliyyəti haqda təlimatı, rayondakı vəziyyət və Rzayevlə görüşün nəticəsi müzakirə edildi. Rzayevin bizimlə danısığı şübhə yaratmışdı. Qərara aldıq ki, təlimata uyğun olaraq təhlukə yarandığı halda, İH və fəal cəbhəçilər dərhal gizli fəaliyyətə keçsinlər. Əlarələri necə quracağımızı müəyyənləşdirdik. Bütün məxfi sənədlər gizlədildi.
Yanvar ayının 31-də xəbər tutduq ki, RPK-nın büro iclası olacaq. Bakıdan MK-dan numayəndə də gəlib. Büro saat 14-ə təyin olunub. Bizim üüün çox maraqlı idi. Həm də İH-nin üzvlərindən bir neçə nəfər uzun müddət ərizə ilə müraciət etsə də, onları hələ də partiya sıralarında saxlayırdılar. Həm də sonralar biz mitinqdə partiya biletlərindən imtina edənlərə bildirmişdik ki, əgər belə fikirləri varsa, ilk təşkilatlarına muraciət etsinlər. Buna görə kommunistlərin mövqeyi bizim üçün maraqli idi.
31 yanvar 1990-cı il. Saat 14:00. Büro iclası başlayıb. Biz qapının ağzında dayanmışıq. 15 dəqiqə keçməmişdi ki, bir ZTR (BTR) və üstündə də 20-yə yaxın təpədən dırnağadək silahlanmış xüsusi təyinatlı əsgərlər binanı və ətraf ərazini tam mühasirəyə aldı. Polkovnik rütbəli bir zabit büroya daxil olub, iclası dayandırdı. Rzayevlə söhbət etdikdən sonra əllərindəki siyahıdan İsmayıl İmanzadənin kim olduğunu soruşdular. Bizim İH-nin üzvü olan İsmayıl əsl ziyalı və şair idi. Daha sonra ruslar onu, polis rəisi Rəşid Məmmədovu və müavini Vaqif Hüseynovu qabaqlarına qatıb rayon mərkəzinə tərəf getdilər…
Çaylaqla( cəbrayıllılar bilir) Davud dayının dükanının yanından RİK-nin binasındakı qərargaha getmək istəyirdik. Binanın qarşısındakı meydana minlərlə insan toplaşmışdı. Bütün inzibati binalar nəzarətə göturülmüş, polis binası tutulmuş, polislər tərk-silah edilmişdi. Polisə gətirilmiş rəis Rəşid Məmmədov onlara kəskin etirazını bildirdikdə, onu təhqir etməkdən çəkinməmişdilər. Rayonun giriş və çıxışı ruslar tərəfindən nəzarətə götürülmüşdü. Binanın içərisində isə səs-küy, qışqırtı səsləri eşidilirdi. Bunu görən əhali onları faşist adlandırır, ruslar əleyhinə şüarlar səsləndirir, dərhal rayon mərkəzini tərk etmələrini tələb edirdi.
Vəziyyət gərgin idi. Dərhal əhali arasında təbliğat aparıb onlara Bakıda, Lənkəranda, Cəlilabaddakı hadisələri xatırladıb sakitləşməyi xahiş etdik. Bizi görənlər: – Siz burda nə gəzirsiniz, əllərində siyahı var, bayaqdan tələb edirlər ki, təslim olasınız, çıxın gedin, – dedilər.
Sonralar marşal Dmitri Yazov yazırdı: "Qarşıdakı seçkilərdə AXC-nin qələbəsi şəksizdir. Bundan sonra SSRİ-dən ayrılmaq an məsələsidir. Bura gəlməkdə məqsədimiz AXC strukturlarını dağitmaqdır”.
Binadan isə səs kəsilmək bilmirdi. Sonralar İH-nin üzvü, Osman müəllimin oğlu Oktay Vəliyev bina və rayon mərkəzinə hücum haqda danışmışdı.

OKTAYIN DEDİKLƏRİ

Siz büroya gedəndən sonra axşam sərhəd kəndlərində olduğumdan, növbətçi Xanış müəllimə şifahi məlumat verib evə getmək istəyirdim. Burda Xanış haqqında bir neçə kəlmə demək istəyirəm. Mən Xanışla orta məktəb illərindən tanışam. Böyük Mərcanlı kəndindəndir. (Cəbrayıl uğrunda şəhid olanların böyük əksəriyyəti Böyük Mərcanlıdandır. Şakir (deyilənə görə sağdır) başda olmaqla bütün Mərcanlı camaatının qarşısında bas əyirəm. Bilin ki, tək bu camaat erməninin cavabını həmişə layhqincə verib. Mərcanlılar dağa gedəndə Qafan, Gorus erməniləri qorxularından bilmirdilər ki, hansı deşiyə girsinlər. Xanış da bu yurdun ovladı idi. İdmanla məşgul olurdu. Məşhur Xudafərin mitinqlərinin təhlükəsızliyinə də Xanış rəhbərlik edirdi. Mənimlə birlikdə həbs edildi və sonrakı yazılarda onun haqqında danışacağam – V.Ə.).
Xanışa məlumat verib (hər gun İH-nin bir üzvü qərargahda növbətçi olurdu. Həmin gün Xanışın növbəsi idi) çıxanda gözlərimə inanmadım. Təpədən dırnağadək silahlanmış xüsusi təyinatlılar zirehli maşınlarla bir göz qırpımında polisi və RİK-ni, Qalalını (cəbrayıllılar bilir) mühasirəyə aldı. Hələ mən belə əsgər görməmişdim. Məni avtomatın qabağında içəri apardılar. İldırım sürəti ilə bütın mərtəbələri zəbt etdilər. Binadakı bütün adamları, hətta qız- gəlinləri, hamilə qadınları yerə uzatdılar. Qapıları qırır, vəhşicəsinə hərəkət edirdilər. Etiraz edənləri isə vəhşıcəsinə döyürdülər. Bunu görən Mülki Müdafiə qərargahının rəisi Həsən Vəliyev əməliyyata rəhbərlik edən polkovnikə dedi:
- Mən sovet ordusunun polkovnikiyəm, bu da mənim vəsiqəm. Hərəkətləriniz sovet ordusuna yaraşmır. Bu hərəkətinizi dərhal dayandırmağı tələb edirəm.
Polkovnik Yelovski (onun haqda bir qədər sonra) əmr etdi ki, bunu aparın. Həsən dayını aparandan sonra polkovnik məndən kim olduğumu soruşdu. Cavab verdim. Əlindəki kağıza baxaraq: – Vəliyev Oktay Osman oğlu sənsən? – deyə soruşdu. Təsdiq etdim.Yanındakı polkovnikə dedi ki, üçü, yəni Xanış, Oktay və İsmayıl (şair) əlimizdədir, indi yerdə qalanlarını tapın.

CƏBRAYILDA FÖVQƏLADƏ VƏZİYYƏT

İndi keçək sonrakı hadisələrə. Camaat bizi meydandan çıxarmağa çalışırdı (Bu gün Azər kimi Cəbrayıl gənclərinin qarşısında bas əyirəm – V.Ə) Bu zaman Xanışla Oktayı binadan qolubağlı çıxardılar. Polkovniklə bərabər içəridən rayon idman komitəsinin sədri, mənim də yaxın qohumum Hüseyn Abbasov (Ruhun məni bağışlasın, Sakir. Sən bu Vətən uğrunda şəhid oldun, oğlun Cavid Hüseynov futbolçu kımi milli komandanın şərəfini qoruyur. Amma bunları deməliyəm, çünki sən atana cavabdeh deyilsən. Bütün simalar açılmalıdır ki, üğrunda şəhid verdiyimiz Vətəndə kimin kim olduğu bilinsin – V.Ə.) da çıxdı. Polkovnik 20 yanvar şəhidlərinin şərəfinə endirilmiş ay-ulduzlu, qara lent bağlanmış bayrağımızı çıxarıb yerinə SSRİ bayrağını taxanda qurban olduğum cəbrayıllıların reaksiyasını görəydiniz. Yelovski meydana müraciətlə dedi:
- 31 yanvar 1990 cı il saat 16:00-dan etibarən Cəbrayıl rayonu ərazisində fövqəladə vəziyyət elan olunur. Mən, polkovnik Yelovski bu rayonun komendantı təyin olunmuşam. İndi isə əsl kommunist, qocaman müəllim Hüseyn Abbasova söz verirəm.
Bu vaxt onlarla əsgərin müsayiəti ilə Oktayla Xanışı polisə apardılar. Camaat isə buna mane olmağa çalışırdı. Gərgin vəziyyət yaranmışdı. Hüseyn Abbasov Oktayla Xanışa işarə edərək dedi:
- Ay camaat, siz kimi müdafiə edirsiniz? Bunlar sovet hökumətinin düşmənləridir. Siz də onları dəstəkləyirsiniz. Bu adamlar sərhədi dağıtdılar, Bakıda camaatı qırğına verdilər. Onlar cəzalarını almalıdır.
Bu çıxışın minlərlə şahidi var. Bu bayrağı təhqir edənləri, mən və mənim kimi dostları rusun əli ilə Rusiyanın həbsxanalarında əzablara məruz qoyanları bağışlamayacağam. Alıkeyxalı kəndindən olan əqidə dostum Mamed müəllimin ruhu məni bağışlayarmı? Unutmasınlar ki, Moskvalı müstəntiq podpolkovnik Stepanov Azərbaycanı tərk edərkən adlarını bizə təqdim edib. Zamanı gəldikcə açıqlanacaq.

RZAYEVLƏ SON GÖRÜŞ

Rayon polis şöbəsi tamamilə rusların əlində idi. Onlar da tərk-silah edilmişdilər. Vəziyyət olduqca gərginləşmişdi. Hər an həbs olunmaq təhlükəsi vardı. Elə meydandaca İdarə Heyətinə və fəallara rayon mərkəzini tərk edərək, gizli fəaliyyətə keçmək tapşırığı verildi. Hansı addım atacağımız və bir-birimizlə necə əlaqə saxlayacağımız barədə hələ iki gün əvvəl qərara gəlmişdik.
Meydandakılar, xüsusən gənc cəbrayıllılar (İndi onların hər birinin 35-45 yaşları var. Bəziləri sonralar şəhid oldu. Eşq olsun sizlərə, hər biriniz mənim qəlbimdəsiniz) rayon mərkəzini tərk etməyimizi tələb edirdilər. Ruslar rayonun giriş və çıxışında güclü postlar qurmuşdu. Hər bır posta XC-nin 15 idarə heyətinin üzvünün (artıq üçü həbs edilmişdi) və fəal cəbhəçilərin siyahısı verilmişdi. Bütün nəqliyyat vasitələri ciddi yoxlanılırdı. Ona görə piyada yaxınlarımıza xəbər vermədən rayon mərkəzini tərk etdik. Kimin harda olaçağı əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş və çox gizli saxlanması barədə təlimat verilmişdi. Bizimlə əlaqə saxlayacaq adamları çox az adam tanıyırdı. Həmin adamlara isə, bizi bu müddət ərzində baş verən bütün hadisələrlə tanış etmək tapşırılmışdı. Mən Çərəkən kəndinə – qaynatam Müstafa Mustafayevgilə getdim. O, zabit kimi Vətən müharibəsində iştirak etmişdi. Dəli-dolu kişi idi.
Gizli fəaliyyətin elə birinci günü həyəcanlı xəbərlər gəlməyə başlamışdı. Demək olar ki, eyni vaxtda, eyni saatda bütün kəndlərdə əməliyyat keçirilmiş, gizlənməyə macal tapmayan bəzi fəallar həbs olunmuşdu. Üzə çıxmağımız üçün ailələrimizə təzyiq edirdilər. Kameralar ağzına qədər dolmuşdu. Ruslar əsasən məni, Eldar Əliyevi və Məhəmmədəli Bəkiroğlunu tələb edirdilər. Məhəmmədəli müdafiə komitəsinə rəhbərlik edirdi. Fevral ayının 2-sində axşama yaxın qaynım Nizami xəbər gətirdi ki, ruslar həm anamgilə, həm də bizə getmiş , təslim olmayacagım halda onları həbs edəcəklərini bildirmişdilər. Axşama yaxın isə, üzə çıxacağımız halda, rusların fəal cəbhəçilər və mitinq zamanı tutulanları azad edəcəkləri xəbərini aldıq. Həbs edilmiş Oktayın vəziyyəti xüsusilə pis idi. Gün ərzində bir neçə dəfə təcili yardım çağırmışdılar. Çox fikirləşmədim. Bilirdim ki, uşaqların ikisi (Eldar və Məhəmmədəli) Cəbrayıl ərazisini tərk edib. Ona görə də təslim olmaq qərarına gəldim. Anam yaşlı və xəstə, övladlarım azyaşlı idi. Həm də "Azadlıq” radiosu vasitəsilə respublikada baş verən hadisələrdən xəbərdar idim. Vilnüs, Tbilisi və Bakı hadisələri bir daha bu sistemin çokməsini sübut edirdi.
Fevralın 2-də səhər tezdən qohumlarla vidalaşıb təslim olmaq üçün evdən çıxmaq istəyirdim. Elə bu vaxt xəbər verdilər ki, Əli Rzayev vaxtilə Beyləqan rayon PK-nin birinci katibı işləmiş, müəmmalı surətdə dünyadan köçən (deyilənə gorə özünü asmışdı, amma indiyə qədər buna heç bir cəbrayıllı inanmır) Vahid İsmayılovun həyat yoldaşı Tofiqə xanımın yas yerinə gəlib. Onlar həyat yoldaşım tərəfdən mənimlə qohum idi, digər tərəfdən oğlu Mobillə (indi Cəlilabadın prokurorudur) bir yerdə oxumuşduq. Həm onlara baş sağlığı vermək, həm də Rzayevə ürək sözlərimi demək üçün mən də yas yerinə getdim.
Yas yerində xeyli adam vardı. Hamı məni görüb təəccübləndi. Yas sahiblərinə başsağlığı verib, Rzayevin harda olduğunu soruşdum. Rzayevin tək olmadığını, KQB zabiti Xaqani müəllimlə gəldiyini dedilər. Dediklərinə görə, onları ruslar müşayiət edirdilər. Sadəcə camaatı əsəbiləşdirməmək üçün əsgərləri kəndin girəcəyində (Təvərədə) saxlayıblar. (Fikir verin, onlar öz torpağımızda rusların köməyi ilə gəzirlər. O vaxtlar bizi satdıqları kimi, indi də hansısa bir hadisə baş versə Azərbaycanın maraqlarını və qeyrətli oğulları istənilən yerə sata bilərlər – V.Ə.)
Mən əlləri cibimə salıb yuxarı mərtəbəyə qalxaraq içəri otağa daxil oldum. Otaqda Vahid İsmayılovun qudası , keçmiş KQB işçisi, əslən Zəngilandan olan Bəxtiyar dayı, Xaqani müəllim, "26 –lar” kolxozunun sərdi mərhum Köçəri Babayev, Rzayev və tanımadığım bir adam da vardı. Deyəsən, əllərim cibimdə olduğu üçün qorxmuşdular. Məni görən Rzayev özündən asılı olmayaraq ayaq üstə qalxdı, ağappaq ağardı, sifətinə ölüm rəngi çökdü. Xaqani müəllimlə Köçəri dayı (onun bacısı qızı Raya mənim mamam oğlu Sarvanın (çayçı Telmanın qardaşı) həyat yoldaşı idi) ikisi də eyni vaxtda: – Bura yas yeridir, əlini cibindən çıxar və silahı da stolun üstünə qöy, sonra danışarsınız, – dedi.
Bu vaxt qaynatam Mustafa kişi ilə Çərəkəndən olan Kəmaləddin içəri girdi. Görünür, mənim yuxarı qalxdığımı onlara xəbər vermişdilər. Allah Mustafa kişiyə də rəhmət etsin (Yazıya başlayandan bu sözü çox işlətmisəm. Bu haqda düşünün, əziz qarabağlılar, əziz cəbrayıllılar).

Xatirənin bu bölümunü yazarkən saata baxıram. 19 yanvar 2014 saat 18:00. Bu saata qədər Azərbaycan teleməkanı eynən həmin illərdə olduğu kimi yenə öz ampluasındadır. Sabah bu şou davam edəcək, cəmi bir gün. Ayın 21—dən yenə də çal-çağır başlayacaq. Mən və mənim kimilər o vaxt şəhıd olmadıq. Biz canlı şəhidlərik. Kimliyindən asilı olmayaraq bu mübarizəyə kölgə salmağa heç kəsə imkan verməyəcəyik. İndi isə keçək əsas məsələyə…
"Əllərimi cibimdən çıxarıram. Rzayev hələ də ayaq üstədir. Xaqani müəllim də təlaşlıdır. K.Babayev bir daha tələb edir ki, silahı da verim. Üzümü Rzayevə tuturam:
- Köçəri dayı, üstümdə silah yöxdur. Əgər olsaydı, mən bunu elə sizin yanınızda güllələyərdim. Bu adam Bakı qırğınını gördü. Bakıya getdi və rusu da özü ilə gətirdi. Bu azmış kimi rusun əlinə siyahı verib, illərlə Cəbrayılı qoruyan oğlanları həbs elətdirir. İndi də ana-bacılarımızı, ailələrimizi həbs etdirmək istəyir ki, bız üzə çıxaq.
- Rzayev, bu nə deyir, – deyə Babayev bozardı.
Görünür, mənə inanmırdı.Rzayev isə susurdu və hələ də ayaq üstə idi. Mən üzümü Babayevə tutub dedim:
- Köçəri dayı, mənim bura gəlməkdə məqsədim başqadır. Mən bir şərtlə üzə çıxacagam. Oktay başda olmaqla bütün həbs olunanlar azad edilməlidir. Bundan sonra ailələrimizi narahat etməyəcəklər. Sabahdan rayonda XC fəaliyyətini dayandıracaq. Məsuliyyət isə rusların və Rzayevin boynundadır. Tarix kimin kim olduğunu sübut edəcək, – deyib otaqdan çıxdım.
Belə tezliklə təslim olmaq fikrim yox idi. Gızli fəaliyyətə keçmiş cəbhəçilərlə görüşmək lazım idi. Mən təslim olmaqla bir müddət diqqəti yayındırmaq, uşaqlara təzyiqi azaltmaq istəyirdim. Qaynım Nizaminin "ZİL”-ində rayon mərkəzinə daxil olduq. Nizamiyə kimləri görmək istədiyimi bildirdim. Tapşırdım ki, hamını "Məmmədbəy kəhrizi”nin yanina gətirsin.
Bir saatdan sonra Nizami adlarını çəkdiyim uşaqları topladı. Hamı mənim üzə çıxmağımdan narazı idi. Səbəbini izah etdim. Razılaşdılar. Uşaqlar bildirdilər ki, Bakıdan "Səhər” qəzetinin 25 yanvar tarixli nömrəsindən 1000 nüsxə göndərilib. Bir nüsxəsini də mənə gətirmişdilər. Dəhşətli idi. (Bu gün də həmin qəzetin çapında xidmətlərinə görə Məzahir Süleymanova, Şakir Yaqubova təşəkkür edirəm – V.Ə.). Qərara aldıq ki, qəzet rayon əhalisi arasında paylansın. Bakı qırğını fotolarla sübut edilirdi. Həbsimdən sonra Tahir və Mahir qardaşları Cəbhənin fəaliyyətinə nəzarət etməli idi. İndi o gənclərin 40-45 yaşları var. Mən onlarla qürur duyuram. Bu gün də adlarının çəkilməsini istəmirlər. Uşaqlardan böyük ümidlə ayrıldım. İlahi, mənim millətimin belə oğlanlarını həmişə qoru.
Fuad Səhriyaroğlu (Səhriyar müəllim Azərbaycanın qeyrətli ziyalılarından idi. Milli azadlıq hərəkatının Cəbrayılda fəaliyyətində əvəzsiz xidməti olmuşdu. Oğlu Fuad da hərəkatçı idi) ilə evə gəlib həyat yoldaşım və övladlarımla görüsüb halallıq almaq üçün Fuadla anamgilə getdim. Yazıq sevindiyindən uçurdu. Dedi:
- Ay Fuad, bunu hardan tapıb gətirmisən. Bu camaat da danışmağa söz tapmır. Hamı deyir ki, ruslar oğlunu axtarır. O günü də əsgərlər gəlmişdilər ki, oğlun hardadır. Dedilər ki, oğlun sovet hökumətinin düşmənidir. Mən də dedim ki, oğlum ali təhsilli müəllimdir.
- Ay Gülzar xala, qələt eləyirlər, sən bir yemək hazırla, – Fuad zarafatla dedi.
- Qadan alım, ay Fuad, yaxşı kotlet hazırlamışam, keçin oturun.
Stolun arxasına keçdik. Gəlinimiz Naibə (qardaşımın yoldaşı) nə vardısa stolun üstünə düzdü. – İçməyə bir şey gətirim, – dedi.
- Yox, heç nə lazım deyil, gedəcək yerimiz var, – deyə Fuad etiraz etdi.
Yeməkdən sonra "Səhər” qəzetini ona göstərib dedim;
- Mama ( Ona həmişə belə müraciət edirdim. Allah rəhmət eləsin sənə. Rahat yat, oğlun olaraq sənin adına ləkə gətirəcək bir hərəkət etmədim), bu şəkilləri görürsən? Bunların əli mənim xalqımın qanına batıb. Düz deyirsən, məni axtarırlar. Çox adam tutublar. Osman müəllımin öğlu Oktay da içəridə pis vəziyyətdədir. Mən təslim olmağa gedirəm, içəridəkilərdən artıq deyiləm. Bir də söz veriblər ki, mən təslim olsam, uşaqların çoxu azad olacaq. Mənə halallıq ver. Atam öləndən sonar bizi min bir əziyyətlə böyutdün. Haqqını halal et. Hər şey ola bilər. İki oğlun var, biri bu vətənin olsun.
Sonuncu kəlməni demişdim ki, Fuad hönkürdü.
- Get, südüm sənə halal olsun, – anam dedi və alnımdan öpdü.
HAŞİYƏ. Dəyərli həmvətənlər, bəlkə, bu dediklərim sizə hansısa bir əsərin süjet xəttini xatırladır. Əsla , bunlar gerçəklikdir, həqiqətdir. Şükür ki, bu hadisələrin minlərlə şahidi var. Və mənim yalan yazmağa haqqım yoxdur. Bunu mənə şəhid qardaşlarımızın ruhu bağışlamaz. Bunları da onların əziz xatirəsinə görə yazıram…
Fuad o qədər təsirlənmişdi ki, bir kəlmə belə danışmırdı. Qalalının diki ilə enib gitaraçı Fərəməzgilin evinin yanına çatanda dedim: – Fuad, daha gəlmə, mən tək gedəcəyəm. Sən də Allah şahidisən. Əgər bir şey olsa, danışarsan. Bir şeyi deyərsən ki, biz milləti sevə-sevə bu yola gəldik. Səhvlərimiz olsa da, bağışlasınlar.
Görüşüb ayrıldıq. Çox duyğusal adam idi. Kövrəlmişdi. RİK-nin binasına yaxınlaşdım. Bina tam mühasirədə idi. İlan Aydının çayxanasının yanında və Ağakişi dayının (Allah hər ikisinə rəhmət eləsin) qəzet budkasının və polis idarəsinin yanında zirehli maşınlar dayanmışdı. Pilləkənlə qalxanda bir polis kapitanı ilə rastlaşdım. Mən onunla yaxın münasibətdə idim. Millətinı sevən, biz hərəkatçılara xüsusi rəğbəti olan bir insan idi (Onun adını çəkməyəcəyəm. Dünən də özü ılə danışdım. Adının çəkilməsini istəmədı. Sözü bu oldu ki, bir azərbaycanlı kimi mən öz vətəndaşlıq, kışilik borcumu yerinə yetirmişəm. Cəbrayıllılar onu tanıyır. Hal-hazırda DİN-də yüksək post tutur. Burdan ona və onun kimi millətinə sədaqətlə qulluq edən bütün polislərimizə təşəkkür edirəm). Məni görəndə təəccübləndi:
- Əlisoy, sən burda nə axtarırsan? Başın xarab olub? Bunlar sizi axtarırlar. Elə məni də Yelovski (komendant) bundan ötrü çağırmışdı.Qəti tapşırıq verilib ki, sizi tapaq. Əməliyyat işçisi kimi məndən bunu tələb edir. Mən paqondan imtina edərəm, amma millətimin qeyrətli oğullarını bu şərəfsizlərə sata bilmərəm. Özün bilirsən ki, mən bir müddət Rusiyada, Xankəndində işləmişəm. Bunlara yaxşı bələdəm, – dedi.
- Bunları ki, bilirsən lap yaxşı, orqanda sənin kimiləri azdır, qalıb işləməlisən, mən isə təslim olmağa gəlmişəm, onlar söz veriblər ki, başda Oktay olmaqla tutulanları buraxacaqlar, – dedim.
Kapitan yenə də təəccübləndi. Dedi:
- Sən bunlara inanırsan? Bilirsən, sizə qarşı hansı ittihamları irəli sürüblər? Deyim qulaq as: millətlərarası münasibətləri gərginləşdirmək, sərhəd məntəqələrinə hücum və sərhədi dağıtmaq, hökumət strukturlarının fəaliyyətini dayandırmaq və zorla partiya biletlərini yığmaq. Bilirsən bunlar nə deməkdir? Gedər-gəlməzə aparan bir yoldur.
- Bunları bildiyim üçün burdayam, məndə də bəzi sənədlər var, surətlərini əldə etmişəm, son mitinqin də audioyazısı üstümdədir, əsilləri etibarlı yerdədir, – dedim. – Ancaq bizə lazımdır ki, Yelovski uşaqları azad etsin.
- Vallah sənin başın xarabdır. İndi içəri keçirik. Sən rusca bilmirsən – Yelovskiyə belə deyərsən. Mən sənə tərcüməçilik edəcəyəm. Polisdə onun müavini və Moskvadan podpolkovnik rütbəli Stepanov familiyalı bir müstəntiq oturub. Sizin yerli Rafiq Quliyevin (İsmayılın oğlu) dostudur, deyəsən, bir yerdə oxuyublar. Rusun da yaxşısı var.
Onunla binaya daxil olduq. Hər tərəf əsgərlərlə dolu idi. O, əsgərlərdən birinə məni Yelovskinin yanına aparmağı tapşırdı. Onunla danışmışdıq ki, bir azdan içəri girsin ki, birlikdə gəldiyimizi başa düşməsin. Bu, həmin Yelovski idi. Cəbrayıla ikinci hücuma rəhbərlik edən polkovnik, desantçıların komandiri. İndi komendant idi. Əfqanıstanda döyüşmüşdü. Pozuq rus dilində (halbuki, bu dildə sərbəst danışırdım) kim olduğumu başa salıram. Təəccüblənir, birdən sanki ayılır və qışqıraraq əsgərləri içəri dəvət edir. Bu vaxt həmin zabit də əsgərlərlə birlikdə otağa daxil oldu. Yeri gəlmişkən, bu otaq bizim qərargahımız olmuşdu. Yelovski zabitdən məni tanıyıb-tanımadığını soruşdu. Bildirdi ki, bu adam XC-nin yerli şobəsinin sədridir. Uzun danışıqdan sonra təslim olmağa razı sala bilmişik. Zabit bunu Yelovskinin ondan şübhələnməməsi üçün deyirdi. Mən zabitə dedim ki, uşaqların azad olması məsələsini Yelovskiyə çatdırsın. Yelovski mənim nə dediyimi sorusdu. Zabit isə dediklərimi daha kəskin formada Yelovskiyə çatdırdı:
- Deyir, siz zabit sərəfinizə and içmisiniz ki, bunlar üzə çıxsalar həbs olunanlar azad ediləcək. İndi sizi öz sözünüzü tutmağa çağırır və söz verır ki, bütün suallarınıza cavab verəcək.
Yelovski bir az duruxdu, fikrə getdi və diqqətlə mənə baxıb dəstəyi göturərək polisə zəng vurdu, tutulanları azad etməyi tapşırdı.Sonra dedi ki, indi məni ora gətirəcəklər. Stepanov hələ dindirməsin. Özüm də iştirak edəcəyəm.
Binadan çıxıb polisə gedən yolda yüzlərlə insan var idi. Bəziləri məni qınayır, bəziləri də haqq qazandırırdı. Başda Oktay olmaqla tutulanların əksəriyyəti, o cümlədən Xanış və İsmayıl da azad edilmişdi. Məni birbaşa Stepanovun oturduğu otağa gətirdilər. Əvvəllər burda həmin polis zabıti otururdu. Hələ Yelovski gəlməmişdi. Stepanov zabitdən mənim, döğrudan da həmin adam olduğumu soruşdu. Zabit təsdiq etdikdən sonra o, mənə rusca dedi:
- Quliyev Rafiqi tanıyırsanmı? O, mənim yaxın dostumdur. Mənə sizin haqqınızda danışıb. Çalışacağam ki, sizə kömək edim.
Onun dediklərini zabit tərcümə edirdi. Hələ ki, rusca bildiyimi gizlətmək istəyirdim. Bir azdan Yelovski və mayor rütbəli müavini də gəldilər.

8 SAATLIQ SORĞU-SUAL

Saat 14-dür. Sorğu-sual baslanIr. Polis zabitinin dediyi ittihamlar irəli sürülür. Suallari təmkinlə, zabitin tərcüməsi ilə cavablandırıram. Bildirirəm ki, ermənilər bizə hücum edib kəndlərimizi yandırıblar, adamları girov götürüblər, öldürüblər, silahlı dəstəmiz olmayıb. Kəndləri polis qoruyub. Panteleyev başda olmaqla, sərhədləri sərhədçilər söküb, bu da səkillər, burda bir nəfər də yerli əhali yoxdur. Nəhayət, Bakı qırğınına etiraz edən kommunistlər özləri könullü surətdə biletden imtina ediblər.

Bunları deyib Bakı qırğınını əks etdirən "Səhər” qəzetınin 25 yanvar tarixli nömrəsini, biletlərin könüllü atılmasını əks etdirən fotoları və mitinqin audioyazısını stolun üstünə qoyuram. Bizim polisdən başqa ruslar da təəccüblə bir-birinə baxırlar. Bizim zabit Azərbaycan dilində:
- Əlisoy, əla, geriyə cəkilmə, – dedi.
Yelovski ondan nə danışdığımızı soruşdu. Polis zabiti cavab verdi:
- Bu adam lent yazısına qulaq asmağı tələb edir. Deyir, düşünməsinlər ki, təqdim etdiyim sənədləri məhv edə biləcəklər. Bunlardan bir neçə yerdə var. Əgər lazım gəlsə, lazımi yerlərə çatdıracaqlar.
Lenti hissə-hissə dinləməyə başladılar. Zabit də tərcümə edirdi. Kaş onların nə vəziyyətə düşdüyünü görəydiniz. Bütün arqumentlərini bizim polis zabitinin köməyi ilə alt-üst edirdik. Yelovski və müavini nə edəcəyini bilmirdi, ancaq əl çəkmək də istəmirdilər. Hər vəchlə XC-nin ekstremist təşkilat olduğunu, silahları harda gızlətdiyimizi soruşurdular. Verdikləri sualları dəfələrlə təkrar edirdilər. Ancaq rus və dünya ədəbiyyatından sitatlar gətirməklə ekstremist yox, millətini sevən insanlar olduğumuzu sübut edirdim. Axsam saat 10-a az qalırdı. Artıq 8 saat idi ki, bu mənasız suallardan təngə gəlmişdim. Birdən qapı açıldı, polis Əli Xankişiyev içəri girib bizim zabitə bildirdi ki, ağsaqqallar gəlib Yelovski ilə gorüsmək istəyirlər. 10 dəqiqə kecməmişdi ki, qayıtdılar. Yelovski çox pərt idi. Zabit mənə bildirdi ki, ağsaqqallar, sən də başda olmaqla hamının azad olunmasını tələb edirlər. Əks halda sabah mitinq keçirəcəklər. Elə bu vaxt "Vremya” xəbərlər proqramı başladı. İlk xəbərlər Azərbaycandan idi. Qulaqlarıma inanmadım. Birdən aparıcı: – Bu gün (fevralin 3-də – V.Ə) AXC-nin Cəbrayıl RŞ-nin sədri Vaqif Əlisoy başda olmaqla üç ekstremist həbs edilmiş və onlardan 7 ədəd avtomat Kalaşnikov müsadirə edilmisdir, – dedi.
Aparıcının bu sözlərindən sonra həmin avtomatları göstərməyə başladılar. Donub qalmışdım. Qəflətən özümdən asılı olmayaraq rusca dişimin dibindən çıxanı dedım. Polis rəisi Rəşid Məmmədov içəri girib Yelovskinin üstünə cumdu:
- Bunun bir adı var, o da şərəfsizlikdir. Axı o silahlar polisə məxsusdur. Nəyə görə belə edisiniz?
Eyni sözləri Moskvadan gələn müstəntiq də dedi. Rəşid müəllim isə dayanmaq bilmırdi:
- Bayaq da ağsaqqallar gəlmişdilər. Hamı bu böhtanı eşidib sabah meydana çıxacaq, onda nə cavab verəcəksiniz? Yoxsa Bakıdakıları burda da təkrarlamaq istəyirsiniz? Onu da bilin, belə olsa mən polislərimlə xalqın yanında olacağıq. Onsuz da hər şey əlinızdədir. Yaxşısı budur bunu da, başqa tutulanları da azad edin, vəziyyəti gərginləşdirməyin. Mən bu dəqiqə oz rəhbərliyimə məlumat verəcəyəm. Bunlar ziyalı adamlardır.
R.Məmmədov bunları deyib otaqdan əsəbi halda çıxdı (Allah ona rəhmət eləsin. Cəbrayıllılar onu bu gün də hörmətlə xatırlayırlar). Bundan sonra Moskvadan olan müstəntiq də mənim həbsimə imza atmayacağını bildirdi. Və bunun qanunsuz olduğunu dedi. Yelovski isə əmr verdi ki, pasportum alınsın, heç yerə getməyəcəyim haqda sənədə imza atdırılsın. Çıxanda isə: -Bəs deyirdin ki, rusca bilmirsən, bizi barmağına yaxşı doladin, – dedi.
Tələb olunan sənədə imza ataraq, stolun üstündəki "Səhər” qəzetini də götürüb otaqdan çıxdım. Çöldə yüzlərlə adam vardı. Onlar televiziyadan yalan xəbəri eşidib gəlmişdilər. Mən hamıdan dağılışmağı xahiş etdim. Stepanov da bu yalana görə üzr istədi. Rəşid müəllimlə görüşüb evə gəldim. Həyat yoldaşım və övladlarım, qonşular, qohumlar həbs olunmamağıma sevinirdilər. Amma hardan biləydilər ki, bu sevincin cəmi 10 saatlıq ömrü varmış.

YELOVSKİNİN "ADAMYEYƏN”LƏRİ
(Bu bölüm Azərbaycanın və onun qeyrət simvolu sayılan Qarabağın, Rafiq İsmayıl oğlu Quliyev başda olmaqla bütün Qarabağ ağsaqqallarının əziz xatirəsinə həsr olunur)

4 fevral 1990-cı il. Saat 10:00-dur. Axşam heç yerə getməmək haqda sənədə imza atdığım üçün kömendaturaya gedib qol çəkmək, eyni zamanda anamla görüşmək üçün evdən çıxdım. Mən müəllimlzr evində yaşayırdım. Bu evləri də rəhmətlik Vəlixanov tikdirmişdi. Cəbrayıl elə bir bölgədir ki, heç vaxt haqqı nahaqqa qurban verməyib. Bu gün də o ləzgi kisinin Cəbrayıl üçün etdiklərini heç bir cəbrayıllı dana bilmez.
Evdən çıxanda qonşum, mənimlə Təhsil Şöbəsində işləyən, kadrlar idarəsinin rəisi Allahverdi Səmədovla rastlaşdıq. Ailəvi dost idik. Məni görcək:
- Qardaş, gəl səni öpüm. Axşam sizə gəlmək istəyirdik, amma evinizdə adam çox idi. İndi heç yerə getmək yoxdu. Pəri (həyat yoldaşı – V.Ə.) yaxşı xaş hazırlayıb, tut arağı da var, gedək.
Nə qedər etiraz etsəm də, mümkün olmadı. Evə qalxdıq, anamgilə də zəng vurub dedim ki, narahat olmasınlar. Bir az oturmuşduq ki, hərbi vertalyotların səsini eşitdik. Balkona çıxdıq. İkisi desant, biri hücum vertalyotu idi. Allahverdinin yoldaşı Pəri xanım təlaşlandı. Mən də həyəcanlı idim. Bu nə məsələdir? Axşamkı söhbəti xatırladım. Cəbrayıl adına mərkəzi televiziyadan verilən xəbər onların heysiyyatına, qüruruna toxunmuşdu. Buna aydınlıq gətirilməsini istəyə bilərdilər. Bax, mən və Rəşid müəllim bunu nəzərə almamışdıq. Həmişə dəyərli məsləhətləri ilə bizə yardımçı olmus rəis müavini Vaqif Huseynov da cəbrayıllıların bu xasiyyətini nəzərə almamışdı. Vertalyotların təzə stadionda yerə endiyini görüb:
- Alı, qadam alım, qırgın olacaq, məni tez mərkəzə çatdır, – dedim.
Asağı düşüb tez Allahverdinin maşınına oturduq. Sürətlə rayon mərkəzinə gedirik. Bazardan yuxarı yollar bağlıdır. Silahlı əsgərlər, zirehli maşınlar tam döyüş vəziyyətindədir. İnsanlar Azadlıq meydanına tələsir. Mənə məlumat verdilər ki, camaat Yelovskidən axşamkı yalan xəbərə görə izahat tələb edirlər. Polisin yanında Rəşid müəllim məni görən kimi: – Sən bunun oğrasdığını görürsən? – dedi. – Vertalyotla kömək çağırıb ki, Cəbrayıl üsyana qalxır. İndicə Xanış müəllimi (yazıq dünən məndən bir saat əvvəl azad edilmişdi) və Mamed müəllimi həbs etdilər. Səni və Oktayı tələb edirlər. Mən nə edim? Tüpurum belə kişiliyə. Butün silahlarımız da onların əlində. Mən bunu özümə bağışlaya bilmərəm, – dedi.
- Rəşid müəllim, bu torpaqları 1988-ci ildən bir yerdə qoruyuruq, – dedim. – Onların məqsədi aydındır. Bura yığışanların əksəriyyəti rayon mərkəzinin adamlarıdır. Özləri də Hüsü dayının, Zəkəriyyə dayının sözündən çıxmazlar. Çalışın adamları RİK-nin binasından uzaqlaşdırın. Əsgərlərlə adamlar arasında polisləri qoyun ki, bir şey olmasın. Mən təslim olacağam. Təki bir cəbrayıllının da burnu qanamasın.
Bunu demişdim ki, boynumu qucaqlayib: – Xankisiyev, bütün polisləri meydana yığ, – deyə qışqırdı.
Komendatlığın yerləşdiyi RİK-nin binasına yaxınlaşdım. Əsgərlər hər an atəş açmağa hazır idilər. Onları "adamyeyən” adlandırırdılar.Tribunada dayanan və ətrafı nəzərdən keçirən Yelovski məni görən kimi "adamyeyənlərinə” əmr verdi. – Bu odur, dərhal həbs edin! – dedi.
Mənim kimi balacaboy, arıq bir adamın üstünə 8 adamyeyən cumdu. Bir anda qandallayıb içəri götürdülər. Ətrafa baxmaq imkanım olmasa da, camaatın səs-küyünü aydın eşidirdim (Sizə qurban olum, ay cəbrayıllılar – V.Ə.). Məni Yelovskinin yanına apardılar. Otaqda özü və mayor rütbəli müavini oturmuşdu. Əlinə bir kağız götürüb dünən sübuta yetirə bilmədikləri ittihamla mənim, Xanışın, Mamedin (Alıkeyxalılı, rus dili müəllimi, XC İH-nin üzvü idi, sonralar həbsdə aldığı işgəncədən dünyasını dəyişdi). Oktayın həbs olunduğunu bildirdi. Birdən qapı açıldı. Moskvalı müstəntiq Stepanov, KQB-nin RŞ-nin sədri Xaqani müəllim, rəis Rəşid Məmmədov içəri girdi. Bu zaman qırğın başlayır. Stepanov basda olmaqla hər üçü Yelovskini divara dirəsə də, fikrindən dönmədi. Elə bu vaxt çöldə səs-küy qopdu, şüarlar səsləndi. Stepanov çölə çıxıb, yenidən içəri qayıtdı, üzünü Yelovskiyə tutub dedi:
- Bayıra çıx, bax. Sən zabit adına ləkəsən. Məqsədin nədir? Tökülən qanlar bəs deyilmi?
Hamı bayıra çıxdı. Açıq qapıdan binaya hücum etməyə hazırlaşan, binani tam mühasirəyə alan adamlar arasında anamı gördüm. Yazıq arvad hələ də elə bilirdi ki, azadlıqdayaq. Allahverdigildən də zəng vurmuşdum ki, narahat olmasın. Həm də bacanağım Telman müəllimə də demişdim ki, mənim onlarda olduğumu anama çatdırsın. Anam da arxayın olub hamama gedirmiş. Mənim həbs olunduğumu camaatdan eşidib onlara qoşulmuşdu. Yaxına gəlib pəncərəni döydü, içəri girməyə can atdı. Rəşid müəllim üzünü Yelovskiyə tutaraq: – Kişiliyin olsun, anasıdir, qoy görüşsünlər, – dedi.
Əsgərlər anamı içəri buraxdı. O, içəri girən kimi Yelovskinin üstünə cumdu, paqonlarının birini qoparıb onu söyməyə başladı…

ƏLVİDA, CƏBRAYIL!

Anamı Yelovskidən ayırmaq mümkün deyildi. Bayırdan bu mənzərəni görən camaat binaya tərəf irəliləməyə başladı. Yelovski əsgərlərə silahları hazır vəziyyətə gətirməyi əmr etdi. Təhlükə anbaan artırdı. Anamı sakitləşdirdim. Bildirdim ki, vertalyotlar bizi aparmaq üçün gəlib. Bakıdakı vəziyyəti xatırladaraq dedim ki, onlardan nə desən, gözləmək olar. Razı ola bilmərik ki, bizə görə günahsız insanlara xətər dəysin. Xaqani ilə Rəşid müəllim də anamı sakitləşdirdilər. Lazımi yerlərə xəbər verəcəklərini bildirdilər. – Bu bir özbaşınalıqdır, sənin oğlunun, onunla tutulanların heç bir günahı yoxdur, belə oğüllarla fəxr etmək lazımdır, – dedilər.
Bu zaman səs-küy daha da artmağa başladı. Camaat bizim azad olunmağımızı tələb edirdi. Elə bu vaxt arxa qapıdan Oktayı da gətirdilər. Qızdırmadan alışıb yanır, ayaq üstə dura bilmirdi. Onu da Xanışla Mamedin yanına saldılar. Birdən Xaqani müəllim üzünü Rəşid müəllimə tutub dedi:
- Rəşid, bunlar Vaqifğili aparmağa gəliblər. Hər şey əllərindədir. Bizə ancaq onların qanunsuz hərəkətləri barədə rəhbərlıyimizi məlumatlandırmaq qalır. Bizimkiləri burdan çıxaranda hər şey ola bilər. Nəsə fikirləşmək lazımdır.
Hər şey aydın idi. Deməli, aparacaqlar. Ancaq hara aparacaqları məlum deyildi. Camaatı isə xilas etmək lazım idi. Ona görə Rəşid müəllimə dedim:
- Hadisələr başlayandan bir-birimizi tanıyırıq. Polislər, cəbrayıllılar bu torpaqları birlikdə qoruyub. Mən sizdən xahiş edirəm, bu alçağa deyin ki, qolumdan qandalı açsın. Mən camaata əsl həqiqəti deyəcəyəm. Qoy hara aparırlar, aparsınlar. Təki camaata bir şey olmasın.
Fikrimi Yelovskiyə dedilər. Moskvalı müstəntiq Safronov bu təkliflə razılaşdı. Qandalları açdılar. İki əsgərin müşayiəti ilə çölə çıxıb həmişə mitinq apardığımız tribunaya yaxınlaşdım (İlahi, bu millətə mənim canım qurban – V.Ə.) Alqış sədaları ay-ulduzlu bayrağımızın qaldırıldığı meydanı bürüdü. – Eşq olsun sizlərə, mənim qeyrətli cəbrayıllılarım, – deyə özümü ələ almağa çalışdım. Qəhər məni boğdu. Birtəhər sakitləşib dedim:
- Mən sizə minnətdaram. Sizlərdən ötrü ölməyə də dəyər. Ancaq sizdən bir xahişim var. Bir azdan bizi burdan çıxarıb stadiondakı vertalyota aparacaqlar. Hara aparacaqlar, o da bilinmir. Ona görə də heç kəs onların qabağını kəsməsin. Bu adamların məqsədi nəyi isə bəhanə edib qan tökməkdir. Hamınız bilirsiniz ki, bizim günahımız yoxdur. Əgər torpaq qorumaq cinayətdirsə, istənilən cəzanı versinlər. Haqqınızı halal edin.
Sozümü deyib qurtaran kimi əsgərlər mənim qollarımı burub içəri apardılar. Xaqani müəllimə, Rəşid müəllimə, Moskvalı müstəntiqə baxdım. Onları belə aciz görməmişdim. Safronov dedi:
- Mən belə olmasını istəmirdim. Rafiq Quliyevə (Allah rəhmət eləsin) söz vermişdim, amma məndən asılı deyil. Mümkünsə, məni bağışlayın, – deyib binadan çıxdı.
Rəşid müəllim üzümə baxmadan: – Mən əlimdən nə gəlirsə edəcəyəm, anandan da arxayın ol, – dedi.
(Bir məsələni də qeyd edim ki, mən Rəşid müəllimin oğlu Fuada bir müddət ev şəraitində dərs demişdim. İndi Binəqədı polisındə işləyir. Polis mayorudur. Atası kimi cəbrayıllılara böyük horməti var).
Anamdan halallıq aldırdan sonra məni, Xanışı və Mamedi binanın arxasındakı RAF-ın yanına gətirdilər. Sonra da Oktayı gətirib maşına mindirdilər. RAF Quycaqlı Arif Alekseyevə məxsus idi (Sonralar Quşçularda şəhid oldu. Allah rəhmət eləsin). Bir də gördük ki, Arifin qollarını burub zorla gətirirlər. Yelovskinin müavini olan mayor onu göstərərək dedi ki, sürücü budur, ancaq sürmək istəmir. Yelovski tapançanı Arifə tuşlayıb maşına oturmağı əmr etdi. Arif sinəsini açaraq: – Məni öldürməklə hədələyirsən, vur, amma öldürsəniz də o maşına oturmayacağam, alın, bu açar, bu da siz, özünüz sürün, – dedi.
Yelovski nə fikirləşdisə, Arifdən açarı alıb sükanın arxasına keçdi. Meydandakılar bizi alqışlarla yola salırdı.
RAF stadiona tərəf istiqamət götürdü. Stadionda 3 vertalyot var idi. Bizi düşürdülər. Oktay özündə deyildi. Qızdırmadan alışıb yanırdı. Onunla birlikdə Xanışı və Mamedi də vertalyota mindirdilər. Yelovskini kənara çəkib dedim:
- Üç nəfərin həbs olunduğu haqda Moskvaya məlumat vermisiniz. Bir nəfər artıqdır. Oktay ağır xəstədir. Gəl, kişilik elə, onu azad et.
Yelovski nə fikirləşdisə, uşaqlar əyləşdiyi vertalyota yaxınlaşıb içəri boylandı. Görünür, Oktayın durumunun necə olduğunu bilmək istəyirdi. Sonra əmr etdi ki, onu düşürüb RAF-a aparsınlar (Tam əminliklə deyə bilərəm ki, Oktay bizimlə getsəydi, sağ qayıtmayacaqdı. İndi özü də deyir ki, sən olmasaydın, mən ölmüşdüm). Birdən Oktay mənə tərəf dönərək: – Danışığınızı eşitdim, nahaq belə etdin, mən heç kəsdən artıq deyiləm, haqqınızı halal edin, – deyib RAF-a əyləşdi.
Yelovskiyə dedim:
- Bəlkə, ikinci bir kişilik edib, bizi hara aparacaqlarını deyəsən?
- Sizdən ötrü bunun nə əhəmiyyəti var? – Yelovski soruşdu. – Bir də ki, bizim işimiz bura qədərdir, mənə bir şey deməyiblər, ancaq o adamlarla yol boyu konfliktə girməyin, yoxsa nəticəsi pis olar, mən zabitəm və əmr yerinə yetirirəm, – deyib Oktayın mindiyi RAF-a əyləşərək, əsgərləri ilə birlikdə stadionu tərk etdi.
Vertalyot yerdən təzəcə qalxmışdı ki, Xanış sakitcə mənə: – Asağı bax, – dedi. Asağıya baxanda gördüm ki, "Jiquli” markalı bir avtomobil sürətlə stadiona girdi. Qapılar açıldı, anam yenicə havaya qalxan vertalyotun ardınca qaçırdı. Vertalyotun pərləri onun başındakı yaylığı kənara atdı, külək ağ saçlarını dağıtdı. Bir az qaçıb yıxıldı. Ayağa durmaq istədim. Mənimlə üzbəüz əyləşən əsgər avtomatı sinəmə dirəyib atəş açacağını bildirdi. Yenə aşağı baxdım. Anamla gələnlərin onu qaldırıb maşına apardıqlarını görəndə bir az sakitləşdim. Əllərim əsirdi. Əlimi tərpətdikcə qandallar daha da sıxılır, qollarımı kəsirdi. Öz-özümə deyirdim ki, əgər sağ-salamat qayıdıb gəlsəm, bu millətə düşmən kəsilənlərdən intiqam alacağam…
İki saatlıq uçuşdan sonra vertalyot yerə endi. Gözlərimə ilk sataşan isə, "welcome” sözü yazılmış lövhə oldu. Bu iki saat müddətində bir kəlmə belə kəsməyə imkan verməmişdilər. Uşaqların kefini açmaq istədim. Üzümü Mamedə tutub dedim:
- Ay Mamed, deyəsən bizi sovet ordusunun xaricdəki bazasına gətiriblər. Mən alman dilində bir az bilırəm, amma bu söz tanış deyil. Bax gör, bu söz nə deməkdir.
- Sənin də kefin durub, bu, ingiliscə "xos gəlmisiniz” deməkdir, bir də xaricə iki saata uçmaq olmaz, – deyə Mamed cavab verdi.
Bunu demişdi ki, bizə asağı düşməyi əmr etdilər. Əsgərlərdən, bizi hara gətirdiklərini soruşduq. Sanki lal-kar idilər. Yol boyu da belə idi. Aşağı düşdükdə qəribə bir mənzərə ilə rastlaşdıq. Əllərində təlim itləri olan 20 nəfər əsgər iki sıraya düzülüb bizi gözləyirdi. İtlərin ağzı bağlı idi. Bizi görən kimi ağızlarına vurduqları qayışdan olan qoruyucuları açdılar. Əllərimizlə sifətimizi tutduq ki, bu vəhşi itlər üz-gözümüzü parçalamasınlar. Arabir itlərin qayışlarını boşaldır, onlar da üstümüzə atılaraq əynimizdəki paltarları didib parçalayırdılar. Bizi bu qaydada həbsxana maşınlarının yanına gətirərək, başqa əsgərlərə təhvil verib getdilər (Bu, ikinci bir psixoloji təsir forması idi. Birinci dəfə Cəbrayıldan gətirilərkən bizi aparan vertalyot sağdan və soldan iki hücum vertalyotunun müşayiəti ilə uçurdu. Sanki dünyanın ən məşhur terrorçularını tutmuşdular. Bu it məsələsi də ikinci idi – V.Ə.). Birdən həbsxana maşınının yanında, əsgərlərin arasında bizi görən bir mülki şəxs maşına yaxınlaşdı. Əsgərlər ondan uzaqlaşmağı tələb etdilər. Həmin adam müqavimət göstərib kim olduğumuzu soruşurdu. Danışığından gürcü olduğu şübhəsiz idi. Azərbaycandan gətirildiyimizi bildirib, ondan buranın hansı şəhər olduğunu soruşduq. – Siz Tbilisidəsiniz, – dedi.
Bizi həbsxana maşınında bir təcridxanaya gətirdilər. Və həbsxana nəzarətçilərinə dedilər ki, guya çox təhlükəli adamıq, Bakı şəhərində qeyri-azərbaycanlılara hücum etmişik, tutularkən 7 avtomat müsadirə olunub. Gürcü nəzarətçilər isə bizim cinayətkardan daha cox, ziyalıya oxşadığımızı dedilər. Biz də onların yalan danışdıqlarını dedik, üçümüzün də müəllim olduğumuzu bildirdik. Sonra bizi gətirənlər lüt soyunmağımızı əmr etdilər. Gürcülər etiraz etdikdə, ruslar harasa zəng vurub telefonu gürcü zabitə verdilər. Nə danışdılarsa, ruslara nifrətlə baxıb soyunmağımızı tələb etdilər. Bu zaman maraqlı hadisə baş verdi. Paltomu soyunarkən döş cibimdən bir qəzet çıxardılar. Serjant rütbəli gürcü, onu başqa bir gürcü zabitə göstərdi. Ruslar qəzeti onlardan almağa çalışırdılar. Az qala əlbəyaxa olacaqdılar. Bu, Bakı qırğınını əks etdirən 25 yanvar tarixli "Səhər” qəzeti idi. Qadağan olunan bir şey tapmadıqlarından, geyinməyimizi əmr etdilər. Rus və gürcü zabit birlikdə bizi 6 saylı kameraya gətirdilər. İçəriyə salanda gürcü bizə astaca, "bir az dözün” – dedi. İçəri keçdik. Tüstüdən göz-gözü görmürdü. Ayaq üstə durmuşduq. Hiss olunurdu ki, bura qatı cinayətkarların oturduğu kameradır. Cəmi on dəqiqə keçməmişdi ki, qapı açıldı. Gələn həmin gürcü zabit idi. Əlindəki "Səhər” qəzetini göstərib dedi:
- Sizdən üzr istəyirəm, Bakıda doğrudan da belə hadisələr olub? Axı başqa şeylər danışırdılar. Bizdə də 9 apreldə belə oldu… Əclaflar… Sizdən bir jurnalist də gətirmişdilər, dünən gəlib apardılar. Sizinkilərdən birini də bir az əvvəl gətiriblər, ancaq sizi onun yanına apara bilmərəm. Orda yer azdır. Sizi də ayırmaq istəmirəm.

Bakı qırğınları, ümumiyyətlə, Azərbaycanda baş verən son hadisələr haqqında gürcü zabitə ətraflı məlumat verdik. Həyatımızda ilk dəfə həbs edildiyimizi, hər üçümüzün müəllim olduğumuzu nəzərinə çatdırdıq. Ayrılarkən dedi:
- Mən bu gün növbəni təhvil verirəm. Sizin burda neçə gün qalmağınız da məlum deyil. Başsağlığımı da qəbul edin. Mən məlum 9 aprel hadisələrində əzizlərimi itirmiş adamam. Bakıda bu dərəcədə qırğın olduğunu bilmirdim. Mən bunu (qəzeti göstərir – V.Ə.) növbədən sonra hamıya göstərəcəyəm. Sizə köməkliyim başqa nə ola bilər ki? Burda sizdən başqa Camal Əhmədov adlı bir nəfər də saxlanılır. Sizin kimi millətini sevən adamdır. Dediyim kimi sizi onun yanına sala bilmərəm, amma 7 saylı kameraya salmağı tapşıracağam. Orada SSRİ kriminal aləminin məşhur simalarından olan Quram adlı "vor v zakone” yatır. Sizinkilərlə də yaxşı münasibəti var. Bütün İttifaq boyu gəzdiriləcəksiniz. Sizin "statya”nız (maddə) da yoxdur. Sizi heç kəs tapa bilməz. Çünki heç bir yerdə qeydiyyata alınmayacaqsınız. Sizi bura gətirənlər Sovet Ordusunun əks-kəşfiyyat idarəsinin zabitləridir. Elə bilirdiniz ki, onlar sıravi əsgərdirlər? Yox, ən azı kapitandırlar.
Gürcü zabit bizə: – bir daha bağıslayın, – dedi və gürcü serjantı (qəzeti mənim cibimdən çıxarıb ruslarla dava edən adam) çağırıb bizdən muğayat olmağını tapşırdı…
Bu da 7 saylı kamera. Serjant qapını açıb bizi Quramla tanış etdi:
- Quram dayı, Azərbaycandan Bəxtiyarın dostları gəlib.
(Allah Bəxtiyar, Hikmət, Mamed kimi bütün oğru dünyasında Azərbaycan adını şərəflə doğruldan qardaşların qapısını açsın, rəhmətə gedən qardaşlara rəhmət eləsin. Həbsxana həyatı yaşayan hər kəs bilir ki, oğru aləminin nə olduğunu bilir).
Bizi çox hörmətlə qarşıladılar. Nə lazımlırsa təşkil olundu. Bir anlığa hər şeyi unutduq. Quram bizi dinləyib dedi:
- Bir neçə saatdır burdasız. Sizdən də, Bakıda baş verənlərdən də xəbərimiz var. Sizi bura gətirmələrini də mən tapşırmışam. Sağ olsun uşaqlar. Yadda saxlayın ki, cinayət aləmində yaxşı oğlan söhbəti var. Burda milliyyət önəmli deyil. "Sayuzun” (İttifaqı nəzərdə tutur – V.Ə.) hər yerində yatmışam. Amma Bayıldan heç yerdə yoxdur. Mən öyrənmişəm, sizə bir dənə də "statya” (maddə – V.Ə.) verilməyib. Sizi bütün "sayuz” boyu gəzdirə bilərlər. Buna bizim anlamımızda Stolıpin deyərlər. Bir ay da ola bilər, bir il də. Özünüzü hər şeyə hazırlayın. Hara aparsalar, siyasi məhbus kimi qəbul olunmağınızı tələb edin. Mənim 65 yaşım var. Hər yerdə də oturmuşam. Sizə bir kağız verəcəyəm. Hara düşsəniz "smotrasiyaya” verərsiniz. Sizinkilərlə çox cörək kəsmişəm, Bəxtiyar kimi oğulu tanımışam.
(Sonralar rəhmətlik Bəxtiyarla ğorüşün birində bunu ona danışdım. Yerin cənnət olsun, ay Bəxtiyar).
Həmin kamerada qaldığımız müddətdə olmazın hörmət gördük. Dördüncü gün qapı açıldı. Hazırlaşmağımızı tapşırdılar. Qurama ünvan verdik. Dedik, imkan olsa, bunu Azərbaycana – yaxınlarımıza çatdırsın ki, bizi Tbilisidə görüblər və başqa yerə aparırlar. Sağ olsun, bu xəbəri çatdımışdılar. Quram dedi ki, siz çatmamış, xəbər hər yerə çatacaq. Verdiyi kağızı qorumağı tapşırıb, ovcuma xeyli pul da qoydu…
Qollarımızı yenidən qandalladılar. Bir az keçmişdi ki, hərbi formada 5 erməni gətirdilər. Biri yaralı idi. Əvvəlcə onları, ardınca bizi maşına mindirdilər. Bir azdan başqa birisini də gətirdilər. Sonuncusu maşına minəndə bizə dedi:
- Salam, mən Ağdamdanam, adım Camal, familiyam Əhmədovdur.
Mən də uşaqları göstərərək tanışlıq verdim:
- Salam, qardaş, biz də Cəbrayıldanıq. Bunun adı Xanıs, o birisininki Mamed, mənim adım isə Vaqifdir. Hər üçümüz müəllimik, özümüz də XC-nin üzvləriyik.
- Elə mən də XC-nin zibilinə düşmüşəm, – Camal dedi…

P.S.Dəyərli oxucular, bu yerdə söhbətin davamını Azərbaycanın qeyrətli oğullarından biri, mənim kamera yoldaşım Camal Əhmədova verirəm. Camal bəy bizim Rostov və Novoçerkassk həbsxanalarındakı həyatımızdan danışacaq.

CAMAL ƏHMƏDOVUN (QƏRVƏND CAMAL) DEDİKLƏRİ

DOSYE:Camal Əhmədov 1952-ci ildə Ağdam rayonunun Qərvənd kəndində anadan olub. İxtisasca hərbi mühəndis və hüquqşünasdır. 1991-94-cü illərdə Azərbaycan silahlı qüvvələrində batalyon komandiri, qarnizon hərbi komendantı, hərbi polis şöbəsinin rəisi vəzifəsində xidmət edib. Qarabağ müharibəsi veteranıdır. Hazırda Azərbaycan Respublikası "Qanun-Hüquq” firmasının prezidentidir.

Həmin gecəni Tbilisi mərkəzi həbsxanasında saxlanıldım, cəmi 6 kvadratmetr sahəsi olan bu kamerada 7 nəfər dustaq idik. Fevralın 8-də səhər saat 8-də məni kameradan çıxarıb xüsusi dəhlizin sonunda dayanmış dustaq maşınına apardılar. Maşın iki kameralı olmaqla, hər ikisində dustaqlar var idi. Sol tərəfdə 3 nəfər azərbaycanlı, sağda isə 4 nəfər erməni dustaqlar yerləşdirilmişdi. Məni sol tərəfə – azərbaycanlılar olan kameraya ötürdülər. Salam verdim, sorğuma cavab olaraq AXC Cəbrayıl rayon şöbəsinin fəalları olduqlarını, rayonda general Safonov ordusu tərəfindən həbs edildiklərini, fevralın 6-da isə (məndən bir gün əvvəl ) Tbilisi həbsxanasına gətirildiklərini bildirdilər. Məsələdən xəbərdar olduğumu bildirdim. Dedim ki, Ağdamdanam, Haqq Cəbhəsinin sədriyəm, amma, AXC Ağdam şöbəsinin sədri adı ilə Safonov ordusu tərəfindən fevralın 7-də də həbs edilərək, əvvəlcə Stepanakertə, oradan da hərbi vertalyotla buraya – Tbilisi həbsxanasına gətirilmişəm. Vaqif müəllim qiyabi olaraq məni tanıdığını, haqqımda eşitdiyini bildirdi. Xanış və Mamed müəllim də Ağdamda – Qərvənd kəndində təsis edilmiş Haqq Cəbhəsi barədə eşitdiklərini dedilər.
Mamed müəllim ürək xəstəliyindən əziyyət çəkirdi. Hər üçü onlardan sonra Cəbrayılda nələrin baş verdiyi, ordunun yerli əhaliyə divan tutub tutmaması və daha kimlərin həbs edilib edilməməsi, insan tələfatına yol verilib verilməməsi barədə məlumatsız olduqları üçün dərin narahatlıq hissi keçirirdi. Sonrakı talelərinin nə ilə nəticələnəciyi barədə xüsusən də xəstə Mamed müəllim depressiv vəziyyətə düşürdü. Hardansa ağlına gəlmişdi ki, onların cinayət işinin istintaqını guya hansısa Karapetyan familiyalı müstəntiq aparacaqdı. Onlara dedim:
- Uşaqlar, özümüzü ələ almalıyıq. Belə hesab edək ki, bizi aparıb ağac doğrayan elektirik mişarı ilə doğrayıb, odun kimi yandıracaqlar. Özümüzü buna hazırlamalıyıq. Bizlər xalqın önündə olmuşuq, xalq bizlərə inanıb, arxamızca gedib. Düşmən qabağında sınmamalı, xalqımızın adına xələl gətirə biləcək qorxaqlığa yol verməməliyik. Son nəfəsə qədər döyüşməli, qorxub çəkinməməliyik. Gözümü açandan karapetyanlara mən rəhbərlik etmişəm, onlar mənə göstəriş verməyib və verə də bilməyəcəklər. Lakin unutmayaq ki, bizə baxıb rəhbərlik etmiş olduğumuz xalqın hazırkı kimliyini öyrənəcəklər. Bu gün bizlərin qorxaqlığı bizdən sonrakılar üçün acı nəticələr verə bilər.
Mən bu sözlərlə ürək-dirək vermək istəyirdim. Beləliklə, dustaq maşını Tbilisi hava limanına – uçuş xəttinə daxil oldu. Bir neçə saat gözlədik, lakin bizi harasa aparmalı olan hərbi nəqliyyat təyyarəsi uçub gəlmədiyinə görə, yenidən Tbilisi mərkəzi həbsxanasına qaytardılar və dördümüzü də, səhv etmirəmsə, 9-cu kameraya saldılar. Gecəni bir parça qara çörək, bir fincan qaynanmış su və bir tikə qəndlə axşam yeməyinə "qonaq etdilər". Mamed müəllimin qaynar su payını bir az bol şəkərli edib ona içirtdik ki, ürəyi daha da toxtaqlıq tapsın. Onun ürək ağrılarını üz-gözündən də hiss etmək olurdu.
Səhər tezdən bizləri yenə də eyni qaydada həmin təyyarə limanına gətirdilər. Maşından düşərək milli mənsubiyyətlərimizə uyğun üz-üzə cərgədə düzüldük. "Konvoy” rəisi hərbçi zabit və onun tabeliyində olan digər hərbçilər qollarımızı bir birimizin qollarımıza qandallayaraq, erməniləri sol, bizləri isə sağ tərəfdə hərbi desant təyyarəsindəki skamyada əyləşdirdilər. 8 nəfər "konvoy” və 2 "ovçarka” it də həmin salona yerləşdirildi. Yermizdən tərpənəcəyimiz və uçuş zamanı milli zəmində dava salacağımız halda, dərhal odlu silah işlədəcəkləri barədə xəbərdarlıq etdilər. Təyyarə səmaya qalxdı. Hara və nə üçün getdiyimiz barədə məlumatsız idik. "Mamed müəllim, gərək kafir oğlu məni sənə yox, Vaqif müəllimə qandallayaydı, o sənin kimi qorxaq deyil, dəvənin tacirə sözü olmasın, bunu bu kafirə halal etməyəcəm”, – deyə zarafat etdim. Dördümüz də gülməyə başladıq.
Sən demə əslən Dağıstandan olan Azərbaycanlı "konvoy” zabiti də mən dediyimi başa düşüb. O da güldü və yalnız rus dilində danışmağa icazə olması barədə xəbərdarlıq etdi. Nəhayət, təyyarə iki saatdan artıq bir müddət uçduqdan sonra enməyə başladı. Aşağıda ucu-bucağı görünməyən qarla örtülü meşə və çöllər görünürdü. "Konvoy” rəisi Rostov təyyarə limanına düşdüyümüzü, bizi digər konvoy dəstəsinə təhvil verəcəklərini bildirdi. Elə də oldu. Bizi təhvil alan ikinci konvoy dəstəsi hamımızı dustaq maşınına mindirib Novoçerkassk qapalı həbsxanasına gətirdi.
Həbsxana nəzarətçiləri bizi təhvil alıb, sovetlər ittifaqının ən məhşur qapalı həbsxanası olmaqla, xüsusilə təhlükəli residivist cinayətkarların saxlandığı həmin həbsxanın "boks” adlanan dustaqların qəbulu hissəsinə müşaiyət etdilər. Üzərimizə baxış keçirilərkən cibimdə olan diplomatik toxunulmazlıq hüquqlu pasportum, iki min manat nəğd pul (o devrdə böyük məbləğ idi) və SSRİ xarici iqtisadiyyat bankının literi və literdəki məbləğ dərhal həbsxana əməliyyat şöbəsi zabitinin diqqətini cəlb etdi. "Siz kimsiniz, sizi kim və hansı ağılla həbs edib, axı sizin toxunulmazlıq hüquqnuz var”, – deyə təəccüblə üzümə baxdı. Bu zaman "boks”da qəbul yoxlamasında olan digər dustaqlar "ni …a sebe, da je diplomata sajayut, paren tı trebovay prokurora” – deyə mənə müraciət etdilər. Dərhal bu barədə məlumat alan həbsxana rəisinin müavini "boks”a gəldi. Əlində general Safonovun, mənim həbsim barədə imzalayıb möhürlədiyi protokol var idi.
Protokola görə guya mən AXC Ağdam şöbəsinin sədri olmaqla, Dağlıq Qarabağdan 40 kilometr uzaqda yerləşən, bu muxtar vilayət tərkibində olmayan Qərvənd kəndində pasport rejimini pozmuş və milisə müqavimət göstərdiyim üçün 30 sutka müddətinə həbs edilmişəm. Bütün bunların yalan olduğunu, protokolu ilk dəfə gördüyümü, onu mənim əvəzimdən kimsənin imzaladığını, həmin imzanın isə mənim imzama qətiyyən bənzəmədiyini bildirərək, nəzarət prokurorunu tələb etməyim barədə ərizə yazıb imzaladım. Prokurorun yalnız həftənin birinci günü gələcəyini və məsələyə hökmən müdaxilə edəcəyini bildirən rəis müavininin göstərişi ilə dördümüzə də yataq ləvazimatı və dustaq qab-qacağı verərək, hamımızı bir kameraya -102-ci kameraya apardılar.
İlk növbədə o dövrün qanunlarına uyğun olaraq, ayda bir dəfə həbsxana mağazasından hesabımızdakı puldan nəğd ödənilməsi qaydasına uyğun olaraq siqaret, şəkər, peçenyə və sair digər ehtiyatlar tədarük etdim. Bir neçə sutkanın aclığı, yuxusuzluq və yorğunluğa baxmayaraq, yaxşıca yuyunub 6 nəfərlik kameranı sahmana saldıq, axşam yeməyini yeyib yatana qədər Vaqif müəllimlə birlikdə, istintaq zamanı Mamed və Xanış müəllimin verəcəkləri ifadə və sair barədə söhbətlər etdik. AXC Ağdam şöbəsinin faktiki fəaliyyəti, mənimlə mənfi münasibətləri, mənim AXC rayon şöbəsinin sədri adı ilə həbs edilməyim Vaqif müəllimə olduqca pis təsir edir və onu təəssüfləndirirdi. Ölkədə baş verənlər, Dağlıq Qarabağ məsələsinin yaranma səbəbləri, Heydər Əliyevin labüd həbslə üz-üzə qalması, bu həbsdən xilas olmaq naminə Qarabağ konfliktinin, onun DTK (KQB) həmkar və tərəfdaşları tərəfindən düşünülməsi, həmin dövlət qurumunda təmsil olunan bir sıra adamların AXC-də yerləşdirilməsi, onların H.Əliyevə yaxın şəxslər tərəfindən idarə edilmələri və s. barədə arqumentlərim, bir-birini tamamlamaqla baş verən hadisələriın təhlili onu düşündürür, olduqca narahat edirdi. O, həqiqətən də dönməz, vicdanlı, təmənnasız bir insan olmaqla, xalq, millət qarşısında məsuliyyətini dərk edir və Qarabağın heç bir halda ermənilərə veriləcəyinə inanmırdı.
Tbilisidə olarkən ilk gecə saxlandığım kameradakı gürcülərdən, Vidadi adlı azərbaycanlı jurnalistin də bir axşam həmin kamerada saxlandığını, mənim oraya gətirildiyim günün səhərisi saat 8 radələrində isə çıxarılaraq naməlum istiqamətə aparıldığını eşitmişdim. İndi onun da buraya gətirildiyini təxmin edirdim. Bunu Vaqif müəllimə də bildirdim. Və bu adamın çox güman ki, jurnalist Vidadi Bağırov ola biləcəyini dedim. Təxminlərimin özünü doğruldacağı təqdirdə onun da bizimlə bir kamerada saxlanmasının yolları barədə düşünməyə başladıq. Beləliklə, mənim təxminim və düşündüyümüz yollar baş tutdu. Səhəri gün telejurnalistimiz mərhum Vidadi Bağırov artıq bizimlə eyni kamerada idi. Beşimizi də kameradan çıxarıb hamama apardılar. Yuyunub geriyə qayıtdıq. Artıq hamımız bir-birimizi demək olar ki, kifayət qədər tanıyır, bütün sutkanı yalnız 20 yanvar və Qarabağ hadisələri barədə diskussiyalar aparırdıq. Vidadi isə mənim özüm və rəhbərlik etdiyim ictimai qurum barədə bir telejurnalist olaraq daha çox məlumatlı idi.
Üçüncü sutka idi ki, eyni həbsxanada saxlanılırdıq. Qəflətən kameranın qapısı açıldı. Vidadi ilə məni 102-ci kameradan 39-cu kameraya köçürdülər. Həmin kamera 4 nəfərlik idi. Vaqif müəllimgil isə 102-ci kamerada qaldılar. Mart ayının 8-ə qədər onlardan heç bir xəbər tuta bilmədik. Martın 8-də mən həbsdən azad edilib Ağdama gəldim, ayın 19-da isə təkrar həbs olundum. Amma minlərlə insan gecəykən milis idarəsinə hücum edib azadlığımı tələb etdərək buna nail oldu. Səhv etmirəmsə martın 23-də Vaqif, Xanış və rəhmətlik Mamed müəllim Cəbrayıldan Ağdamın Baş Qərvənd kəndinə gələrək evimizdə qonaq oldular. Haqq Cəbhəsinin yığıncağında insanlarla görüşərək, əsl həqiqətlər barədə bir daha məlumatlandırıldılar. Ərazini gəzib yerli təsərrüfatda çalışan insanlarımızın əmək şəraitləri ilə tanış olaraq, onlar arasında vətənpərvərlik, siyasi və ictimai azadlıqlar mözusunda səmimi söhbət etdilər…

VƏTƏNƏ DOĞRU
Vaqif Əlisoyun dedikləri (ardı)

Səhv etmirəmsə, fevral ayının 15-i , ya da 16-sı idi. Nəzarətçilər içəri girib Vidadi ilə Camalı çölə çıxardılar. Danısmağa belə imkan vermədilər. Ayrılarkən Camal nəzarətçilərin çığır-bağır salmalarına baxmayaraq dedi:
- Bizdən narahat olmayın. Hər sey ola bilər. Ölumə belə hazır olmalıyıq. Səndən və Xanışdan arxayınam. Mameddən müğayat olun. Mamed, sən də möhkəm ol.
Qucaqlaşıb ayrıldıq. Uşaqlar gedəndən sonra üçümüz birlikdə bu günə qədər baş verən prosesləri nəzərdən keçirdik. Novoçerkasskda bizi qəbul edəndə təcridxananın rəis müavini Camalın nəyə görə həbs olunduğüna aydınlıq gətirmişdi. Onu paspost rejimini pözmaq kimi uydurma bir ittihamla həbs etmişdilər. Məqsəd Camalı Ağdamdakı siyasi proseslərdən ayırmaq, onu və onun ardınca gedənləri qorxutmaq, siyasətdən uzaqlaşdırmaq idi. Maraqlıdır ki, bu da özümüzünkülərin əli ilə edilirdi. Ançaq onun diplomatik pasportunun olması təcridxana rəhbərliyini qorxuya salmışdı. Bir də ki, Camal uzun müddət SSRİ-də və xaricdə hərbi muhəndis kimi fəaliyyət göstərmiş, sovet DTK-sının mətbəxinə bələd idi. Məhz onun dəyərli məsləhətləri həbs müddətində köməyimizə çatdı.
Amma bizim nəyə görə həbs olunduğumuzu bildirmədilər. Bu isə çox şübhəli görünürdü. Biz bundan sonra atacağımız addımları müzakirə etdik. Ertəsi gün bizi kameradan çıxarıb bir otağa gətirdilər. Burada bədəndən yuxarı müxtəlif vəziyyətlərdə şəklimizi çəkdilər, barmaq izlərimizi götürdülər. Sonra təcridxana rəisi bizi qəbul edib dedi:
- Bakıdan ittiham aktınız gəlib. Siz Sovet-İran sərhəddini dağıtmaqda, polisin silahlarını ələ keçirərək, erməni kəndlərinə hücum etməklə millətlərarası münasibətləri gərginləşdirməkdə, idarə və müəssisələrin işini pozmaqla sovet hakimiyyəti strukturlarını devirmək cəhdində ittiham edilirsiniz. Hörmətli müəllimlər, vəziyyət çox ciddidir. Mən zabitəm. Sizə də baxıram və belə düşünürəm ki, hər şeyi müstəntiqə danışmaqla cəzanızı yünğulləşdirə bilərsiniz. Gedin fikirləşin. Sabah moskvalı müstəntiqlər burda olacaqlar.
Kameraya qayıtdıq. Mamed bərk qorxmuşdu. Xanışın isə vecinə də deyildi. Camalın funksiyasını indi də o yerinə yetirirdi. Onsuz da hələ Camalla bir yerdə olanda həmin məsələləri müzakirə etmişdik. Mən o vaxt bu ehtimalı Camala danışmışdım. Biz rayonda olanda Xaqani müəllim (DTK RŞ-nin sədri) mənə danışmışdı. Ancaq o vaxt Yelovski (komendant) nə qədər təzyiq etsə də, müstəntiq Safronov buna razılıq verməmişdi. Görünür, bız həbs ediləndən sonra vəziyyət dəyişmişdi.
Dəyərli oxucular, mən bizə verilən işgəncələrin təfərrüatlarını danışmaqla özümüzün qəhrəman obrazını yaratmaq istəmirəm. Sadəcə, belə işgəncələri bizlər ancaq kinolarda görmüş, kitablardan oxumuşduq. Ancaq mən ədəbiyyatçı olduğumdan, o vaxt "samizdat” nəşrlərindən, xüsusilə Soljenitsin, Bıkovski, Axmatova, Bulqakov, Saxarov kimi rus dissidentlərinin və əski müsavaçıların, Cavidin, Müşfiqin və digərlərinin həyatından xəbərdar idim. Sovet cəza masınının nəyə qadir olduğunu yaxşı bilirdim. Diqqətinizi bir neçə məqama çəkmək istərdim. Belə ki, orda adamı rezin torbaya salırlar. Dəyənəklə o qədər vururlar ki, torba şişir və qəflətən açırlar. Allah göstərməsin, bu vaxt adam çox böyük zərbə ilə atılır. Bundan əlavə ayaq və əl dırnaqlarını çəkməklə, məngənə arasında sıxmaqla adamlara işgəncə verirdilər. Məsələn, bir həftə ərzində mənim əl- qolumu bağlayaraq, 18 sağlam dişimi adi kəlbətinlə çəkdilər, burnumu sındırdılar, mədəmı partlatdılar. Eyni cəzaları Mamedə və Xanışa da verdilər. Səhhətinə və ürəyindəki problemlərə görə Mameddən çox narahat idik.
HAŞİYƏ. Mən Mamedin xatirəsi önündə baş əyirəm. Allah ona və bütün hərəkatçı qardaşlarımıza rəhmət eləsin, məkanları cənnət olsun . Bu gün Azərbaycan xalqı bu oğullara borcludur. Qoy Səyavuşlar, Mubariz Qurbanovlar, Zahid Oruclar da bu sətirləri oxusun və bilsinlər ki, Azərbaycanın azadlığından, müstəqilliyindən danışmaq kimlərin haqqıdır. Varı, pulu sağ-sola xərcləyənlər, dəbdəbəli villalarda yaşayanlar, ziyalılar, Kəmaləddin kimi oliqarxlar da bilsinlər ki, bu cür həyat tərzi üçün Mamed kimi oğullara borcludurlar. Mamed ürək xəstəliyindən yox, həbsxanada ona verilən ağır işgəncələrin yaratdığı fəsadların nəticəsində sonralar vəfat etdi. Məni qınamayın, ancaq bunlar deyilməlidir. Heç kəsin tarixi saxtalaşdırmaq haqqı yoxdur. Bu tarixi də yuxarıda adların çəkdiyim adamlar yox, Mamed kimi oğullar yazıb…
Artıq bu işgəncələrin, sorğu-sualların üçüncü günü idi. Divardakı xətlərə baxıram. Deməli, bu gün fevralın 19-dur. Müstəntiqlərin ittihamlarını tutarlı arqumentlərlə alt-üst edirik. Hər birimizi ayrı-ayrılıqda bir müstəntiq dindirirdi. Bu işgəncələrlə heç nəyə nail olmayacaqlarını anlamışdılar. Ona görə də irəli sürülən ittihamlarla və adları çəkilən adamların (rəis Rəsid müəllim, Xaqani müəllim, A.Fərzəliyev və AXC rəhbərliyi) əleyhinə ifadə verməyə razılaşacağımız halda, ağlasığmaz mükafatlar vəd edirdilər. Bu haqda danışırdıq ki, kameranın balaca nəfəsliyi açıldı:
- Gəlin, yeməyinizi götürün, – dedilər.
Qapıya yaxınlaşdım. Həmişəki dustaq deyildi. Yeməkləri paylayan zaman nəzarətçinin nisbətən uzaqda olduğunu görüb ovcuma bir kağız qoydu və dedi:
- Mən milliyyətcə başqırdam, bacımın yoldaşı da azərbaycanlıdır. Bakıda yaşayırlar. Axşam gələcəyəm. Sizə nə kömək edə bilərəm?
Yeməkləri alıb dərhal uşaqlarla birlikdə məktubda ("ksıva”) nələr yazıldığı ilə maraqlandıq. Məktubda bizim haqqımızda məlumatının olduğu bildirilirdi. Deyilirdi ki, Camalla Vidadi başqa korpusda, 39 saylı kameradadırlar. Və xüsusi nəzarət edildiyindən onlarla əlaqə yaratmaq mümkün deyil. Həmin adamın özünün isə bayırla əlaqəsi olduğu üçün məlumat ötürə bilər.
Həbsxana həyatına bələd olanlar bilir ki, belə dustaqlara etibar etmək olmaz. Onlara başqa gözlə baxırlar. Ancaq bizim itiriləsi heç nəyimiz yox idi. Ondan ıstifadə etmək lazım idi. Heç olmasa, Bakıda, harda saxlandığımızı bilərdilər. Birdən qanuni oğru ("vor v zakone”) gürcü Quramın verdiyi kağız yadıma düşdü. Qərara gəldik ki, həmin məktubu və özümüzün yazdıqlarımızı oğruların kamerasına ötürək ki, imkanları olsa bizim haqqımızda Bakıya məlumat versinlər. Məktubda bızə məlum olan AXC rəhbərliyinin gizli nömrələrini, əsas da rəhmətlik Rafiq Quliyevin telefonunu qeyd etdik. Onun əlaqələri geniş idi.
Dustağın bacısının ərinin azərbaycanlı olması, özü də Bakıda yaşaması bizi ümidləndirmişdi. Həm də gürcü Quram amili də bizə kömək etməli idi. Axşam dustaq oğlan gələndə "ksıva”nı oğruların kamerasına ötürməyi xahiş etdik. Adının Renat olduğunu və bir saatdan sonra "ksıva”nı çatdıracağını bildirdi. Söz verdi ki, sabah bizə bir xəbər gətirəcək. Ertəsi gün isə yenə də ənənəvi sorğu-suallar, işgəncələr başladı. Təsəvvür edin ki, kameraya meyitimizi atmışdılar. Belə işgəncələrə dözə biləcəyimə heç inanmazdım. Yazıq Xanış da öz ağrılarını unudaraq, bizimlə məşğul olurdu. İdmançi idi. Müəyyən məsələlərdən başı çıxırdı. Birdən kamera qapısının nəfəsliyi açıldı və dustaq oğlan göründü. Yemək vaxtı deyildi. Narahat olduq. Nəzarətçi də görünmürdü. Bizə kamera üçün nə lazımdırsa verdi və dedi:
- Narahat olmayın, "obşak” hər şeyi həll edib. Bunlar "obşak”ın "qrev”idir. Bayıra xəbər verilib. Bakıdakı nömrələrdən yalnız Rafiq adlı adamla danışa biliblər. Həm də bacımın əri onlara gedəcək, çünki telefona qulaq açmaqdan ehtiyat ediblər. Bu da smotraysinin sizə "ksıva”sı. Darıxmayın, hər şey yaxşı olacaq. 39-dakılarla əlaqə yaratmağa çalışılar. Bir xəbər olsa çatdıracaqlar, – deyib uzaqlaşdı. Dərhal "ksıva”da nə yazıldığı ilə maraqlandıq.

VƏTƏNƏ DOĞRU. SİRLİ TƏCRİDXANA

Təcridxananın Yeqor Svetoy ləqəbli smotraysisi "ksıva”da bizim haqqımızda məlumatlı olduğunu, gurcü Quramı və Bəxtiyarı (qanuni oğru) hələ "malaletkadan” yaxşı tanıdığını, ona böyük hörmət bəslədiyini, Bratvanın bizə hər çür kömək göstərəcəyini, dözümlü olmağı, işgəncələrin davam edəcəyi halda, təcridxanada "bunt” (qiyam) qaldıracaqları barədə rəisə xəbərdarlıq edildiyini bildirirdi. "Ksıva”da həmçinin bizim burda saxlanmanız haqda Bakıdakı ünvana xəbər çatdırıldığı da yazılmışdı.
Allah həbsxanada cəza çəkən qeyrətli, dürüst insanların qapısını açsın. Bu müddətdə saxlandığımız hər yerdə belə insanlarla çox rastlaşdıq. İndi də onları hörmətlə xatırlayıram. Oğru dünyasının və oğru qanununun nə olduğunu, həmin qanunların necə işlədiyini bu yolu keçənlərin hamısı təsdiq edə bilər. Burada milli mənsubiyyət yox, yaxşı oğlan məsələsi önəmlidir.
Məktubda yazılanlar bizi çox sevindirmişdi. Bilirdik ki, xəbər Rafiq müəllimə (Allah rəhmət eləsin. Bu haqda bir az sonra) çatıbsa, mümkün olanı edəcək. Ən azından doğmalarımız sağ və salamat olduğumuzu biləcək, azad edilməyimiz üçün cəhd göstərəcəklər.
Doğrudan da, fevralın 24-nə qədər bizi nə sorğu-suala tutdular, nə də işgəncə verdilər. Fevralın 24-də axşam Renat (başqırd dustaq) xəbər verdi ki, hazır olun, səhər tezdən sizi Rostov yaxınlığında yerləşən Şaxta şəhərindəki DTK-nın təcridxanasına aparacaqlar. Renat dedi ki, Bratva bundan başqa heç bir şey öyrənə bilməyib, ora da "ksıva” göndərmək mümkün deyil. Başqırd bizimlə sağollaşıb getdi. Ondan xahiş etdik ki, Camal və Vidadi ilə əlaqə yarada bilsələr, onlara vəziyyəti onlara danşsınlar və Bratvaya da bizim adımızdan təşəkkür etsin. Renat bizə söz verdi.
Səhər tezdən hər üçümüzü kameradan çıxarıb dustaq maşınında ayrı-ayrı kabinələrə salaraq, söhbətləşməyi qəti qadağan etdilər. Üç saata yaxın yol getdik. Dəhşətli dərəcədə soyuq hava vardı. Hər yer qarla örtülü idi. Şaxta adamı qılınc kimi kəsirdi. Kabinələrdə soyuqdan titrəyirdik. Nəhayət, Şaxtadakı DTK təcridxanasına çatdıq. Maşın binanın içərisinə daxil oldu. Maşınla birlikdə aşağı endiyimiz hiss edilirdi. Neçə metr endiyimizi bilmədik. Sonra bizi maşından düşürdülər. Hər tərəf işıqlı idi. Biz düşdükdən sonra maşın yenidən boyük liftə daxil olaraq yuxarı qalxdı. Deməli, bura yeraltı təcridxana imiş. Bızi qəbul edib 15-ci kameraya yerləşdirdilər. Təmiz və səliqəli kamerada bizdən basqa heç kəs yox idi. Orda izlənmə mexanizminin olduğu da istisna deyildi. Kameraya yerləşdikdən sonra vəziyyəti müzakirə etdik. Quramın dediyi, "sizi bütün "soyuz” boyu gəzdirə bilərlər, buna hazır olun” sözləri yadıma düşdü. Bunu uşaqlara da xatırlatdım. Həmişə soyuqqanlı olan Xanış dedi:
- Əsas məqsədimiz o idi ki, bizim sağ olduğumuzu bilsinlər. Hara düşsək də dustaqlar bizə hörmət edəcək. Biz bunu hiss edirik. Amma bir şey pisdir ki, Camalla Vidadidən xəbər tuta bilmədik. Bəlkə, onları da başqa yerə köçürüblər.
(Sonralar onların özü ilə görüşdükdə axıra qədər orda qaldıqlarını dedilər).
HAŞİYƏ. Burda bir məsələni qeyd etmək istəyirəm. Görəsən, müasir Azərbaycan jurnalistikası, mətbuat işçiləri Vidadi Bağırov haqqında nə bilirlər? Bütün günü bu millətə əxlaqdan, mənəviyyatdan dərs keçənlər, Vidadini tanıyırsınızmı? Ç.Mustafayevdən cox danışırsınız. Mən onu da, qardaşı Seyfullanı da, Vahidi də, Mirşahini də beş barmağım kimi tanıyıram. Elə bilirsiniz bu gün izlədiyiniz kadrlar onların öz məhsuludur? Xeyr, bəylər, bu onlarla yanaşı, həmin imkanı öz canları bahasına yaradan Qarabağ döyüşçülərinin məhsulu sayılır. Əgər fakt istəyən varsa, efirə buyursun. Amma bunu edə bilməzlər. Nəyə görə? Çünki bir zaman Qubadlıya, Laçına, Şuşaya gedərkən onları və çəkiliş qruplarını qoruyan Oruc Məmmədalıyev kimi oğulu bir kameraya görə həbsə atıb pulunu da ödətdirdilər. Oruc isə orda aldığı işgəncədən sonralar dünyasını dəyişdi. Vidadi Bağırov isə 19 yanvar 1990-cı ildə Azərbaycanın efir məkanı susanda, öz həyatını təhlükə qarşısında qoyaraq, Mirzə Xəzərdən də əvvəl rusların məkrli planını açıq efirlə elan etməklə nə qədər soydaşımızın həyatını xilas etdi. Buyur, Azərbaycan jurnalistikası, qəhrəmanını tanı. Buyurun, həmin gecə Vidadini dinləyən Qarabağ camaatı. Biz nə qədər cılızdaşdıq. Ruhun bizi bağıslasın, Vidadi. Səni unutmaram. Dəyərli oxucular, bunlar deyilməlidir. Yaşım 60-dan keçir, deməsəm şəhid qardaşlarımın ruhu məni bağıslamaz. Onların yanına üzüağ getmək istəyirəm. Azərbaycanda elə bir oğul tanımıram ki, yazdıqlarıma irad tuta bilsin. Belə bir hal olarsa, sizə kişi kimi şöz verirəm, üzr istəyəcəyəm.
Bu sətirləri oxuyan hər oxucudan üzr istəyirəm ki, mövzudan ayırıram. Amma bunları müasir gənclik bilməlidir. Eyni zamanda bizi "Milli azadlıq hərəkatının tör-töküntüləri” adlandıran Milli Məclisin Nizami rayonundan "seçilmiş” deputatı S.Hacıyeva da bilməlidir. Bilməlidir ki, özü və ailəsinin buğünkü həyatı üçün kimə borcludur.
İndi isə həbsxana həyatına qayıdıram. DTK zindanları və ordakı məhbuslara verilən psixoloji işgəncələr barədə çox eşitmiş, çox oxumuşdum. Pisixi xəstəxanalardan da xəbərim vardı. Amma bura tamam başqa bir aləm idi. Yatdığımız kamerada bir müddət sonra qəribə səslər gəldi. Ardınca canımda titrətmə başladı. Elə başa düşdüm ki, yəqin yolda soyuq olub. Uşaqlara baxdım, hər ikisi mənim günümdə idi. Odeyalları üstümüzə atıb bir yerdə qucaqlaşıb oturduq. Musiqi isə beynimizə işləyirdi. Adama elə gəlirdi ki, kamerada 50 dərəcəyə yaxın şaxta var. Birdən Xanış ayağa durmağımızı təklif etdi. Onun hərəkətlərini təkrar etdiyimizi istədi. İdman hərəkətləri ilə bədənimizi qızışdırmağa başladıq. Təzəcə özümüzə gəlmişdik ki, kameranın nəfəsliyi açıldı. – Yoldaş ekstremistlər, necəsiniz, ürəyiniz nə istəyir, bir şikayətiniz yoxdur ki? – deyə nəzarətçi soruşdu və gülə-gülə geri qayıtdı. Bir saat keçdi. Bu dəfə başqa ritmli musiqi səsləndi. Təssəvvür edin ki, bir azdan kamerada 50 dərəcə istilik atmosferi yarandı. Əynimizdəki paltarları bir-bir soyunmağa başladıq. İstidən bağrımız partlayırdı. Susuzluqdan yanırdıq. Dilimizi divara yapışdırıb susuzluğu yatırmağa çalışırdıq. Yenə nəzarətçi eyni sözləri təkrar edib bizi ələ salırdı. Bütün bunlar iki gün ərzində hər gün səhər, günorta və axşam davam etdi. Fevralın 27-də bizə xəbər verdilər ki, səhər müstəntiqlə görüşəcəksiniz. Sonralar yazıq Mamed deyirdi ki, ay qağa, sizi bilmirdim, amma o musiqilər bir gün də davam etsəydi, mən dəli olacaqdım. Amma mən bu gün də həmin müəmmanı aça bilməmişəm. Təhlükəsizlik orqanında işləyən dostlarım da bu sirri aça bilmədilər.

VƏTƏNƏ DOĞRU. METEX TƏCRİDXANASI

Ertəsi gün hər üçümüzü birlikdə müstəntiqin yanına apardılar. Əvvəllər hər birimizi ayrı-ayrı dindirdikləri halda, bu dəfə birlikdə qəbul etməsi təəccüblü idi. Müstəntiqin yanında mülki geyimli bir nəfər də var idi. Maraqlı burası idi ki, heç biri özünü təqdim etmədi. Oturmaq üçün yer göstərdi. Qabağında üç qovluq vardı. Görünür, bizim şəxsi işlərimiz idi. Hər birini diqqətlə nəzərdən keçirdi. Saxlanma şəraitindən şikayətimizin olub olmadığını soruşdu. Heç bir şikayətimizin olmadığını bildirdik (şikayət etsəydik nə dəyişəcəkdi ki). Bizimlə çox nəzakətlə davranırdılar. Qovluqların hər üçünü diqqətlə nəzərdən keçirdikdən sonra dedi:
- Sizin haqqınızda qaldırılmış cinayət işi SSRİ prokurorluğunun Azərbaycanda fəaliyyət göstərən istintaq qrupu tərəfindən araşdırılmış, əhəmiyyətli sübutlar olmadığından və vətəndaşların çoxsaylı xahişləri nəzərə alınaraq, sizi Azərbaycana qaytarmaq haqqında qərar qəbul edilmişdir. Gedin hazırlaşın, amma ağıllı olmağınızı məsləhət görərdim. Müəllim hara, silah, siyasət hara. Elə bilirəm ki, bir də yolunuz belə yerlərə düşməyəcək.
Müstəntiq daha sonra nəzarətçini çağırıb bizi kameraya aparmağı əmr etdi və bildirdi ki, bir saatdan sonra Gürcüstana yatab ediləcəksiniz. Kameraya daxil olan kimi bir-birimizi qucaqladıq. Göz yaşlarımız bir-birinə qarışdı. Təəccüblü idi. Nə baş vermisdi? Axı bizə qarşı ırəlı sürülən ıttıhamların hər üçü ağır cəza tələb edirdi. Hadisə isə aşağıdakı kimi olmuşdu.

QULİYEV RAFİQ İSMAYIL OĞLUNUN DEDİKLƏRİ
(Milli Azadlıq hərəkatının öncüllərindən biri, hüquq elmləri doktoru, BDU-nun bu yaxınlarda dünyasını dəyişən mərhum professoru)

Yanvar hadisələrindən sonra heç cür özümə gələ bilmirdim. Tam özümə qapılmışdım. Rayonun da isğal olunması mənə çox pis təsir etmişdi. Həmin gecə özüm də təsadüfən sağ qalmışdım. Yazıq Cəvahir də (həyat yoldaşı) mənə ürək-dirək verir, ruhdan düşməyə qoymurdu. Yanvarın 30-da moskvalı dostum podpolkovnik Aleksandr Safronov mənə zəng vurub Bakıda olduğunu, bir gündən sonra Cəbrayıla gedəcəyini bildirdi. Saşa SSRİ prokurorluğunda ağır cinayətlər üzrə müstəntiq işləyirdi. Leninqradda bir yerdə oxumuşduq. Müntəzəm əlaqəmiz var idi. Dərhal görüşdük. Məlum oldu ki, Cəbrayıla qoşun yeridiləcək və həbslər olacaq. O da istintaqa rəhbərlik edəcək. Mən ona rayondakı vəziyyət barədə xəbər verdim. Buna heç bir səbəb olmadığını bildirdim. Məni yaxşı tanıdığından verdiyim məlumatlara inandığını bildirdi və dedi ki, elə məsələlər var ki, onun iradəsindən kənardır. Onda mən sizin haqqınızda ona məlumat verdim. Sizə kömək etmənizi xahiş etdim.Sonra siz tutulanda zəng edib təhqir etdim. Məndən üzr istədi və dedi ki, bu komendantın, katibin göstərişi ilə olub. Bunu uşaqlar da təsdiq edə bilər.
Saşadan ayrılandan sonra tez evə gəlib rayona zəng vurub həm sizi, həm də qohumları xəbərdar etmək istədim ki, qoşun rayona girəcək. Səhərlərarası qovşaqdan dedilər ki, bir saatdır Cəbrayılla əlaqə yoxdur. Saata baxdım. Saat gecə bir idi. Deməli, Saşa düz deyirmiş. Əlaqəni də kəsiblər ki, rayon təcrid olunsun. Saat dördə qədər fasilələrlə zəng vurdum. Eyni cavabı alırdım. Gec də olsa” Xudafərin xeyriyyə cəmiyyətinin” üzvlərinə zəng edib təhlükəni xəbər verdım. Camaatımıza bələd olduğumdan qırgından qorxurdum. Səhəri dirigözlü açdım. Əlaqə hələ bərpa olmamışdı. Artıq saat 15-dir. "Allah, sən özün kömək ol” – deyib bir də zəng vurdum. Telefonçu qız əlaqənin bərpa olunduğunu bildirdi və hansı nömrəni istədiyimi soruşdu. Əllərim əsirdi. Həyəcanlı idim. Nomrələri də unutmuşdum sanki. Birdən Sərdargilin (Rüstəmov, Rəsid dayının oğlu, rəhmətliyin qohumu) nömrəsi yadıma düşdü. Telefonu Sərdar göturdü, heç danışmağa imkan vermədən dedi ki, bir saat olar ruslar rayona girib. Camaat meydandadır. Cəbhəçiləri axtarırlar. Bir neçəsini tutublar. Camaat onların rayondan çıxmasını tələb edir. Mən də indi evə dəyib ora gedirəm.
Sərdara ehtiyatlı olmağı və müstəntiq Safronovu tapmağı tapşırdım. Mənim dostum olduğunu bildirdim. Dedim ki, onun qulluğunda dursun, o da camaata lazım olan köməyi göstərəcək.

Səhv etmirəmsə, fevralın 20-dən keçmişdi, axsam saat 20 idi. Telefon zəng çaldı. Novoçerkasska cavab verməyimi istədilər. – Bu nə deməkdir, kim ola bilər? – deyə təəccübləndim. Düzdür, Rusiyanın müxtəlif bölgələrində müxtəlif millətlərdən olan dostlarım var idi. Ancaq bu səhər heç bir zəng gözləmirdim. Elə bu düşüncələr içındə ikən, bir nəfər: – Bura Rafiq Quliyevin evidir? – soruşdu. Ardınca: – Mənə Rafiq Quliyev lazımdır, onunla danışa bilərəmmi? – dedi.
- Mən Rafiq Quliyevəm. Kiminlə danişıram, məni hardan tanıyırsınız? – cavab verdim.
Xəttin o başındakı adamın bir qədər həyəcanlı olduğu, tələsdiyi hiss edilirdi. Dedi:
- Mən tanımıram, amma sizi tanıyan dostlar var. Vaxtımız azdır. Dostlarınız Novoçerkassk qapalı təcridxanasında, 102 saylı kamerada saxlanılır. Onlar 5 nəfər idilər. 2 nəfəri ayırıblar, 3 nəfəri isə bir yerdə saxlayırlar. Səhər sizə Bakıda yaşayan bir adam zəng vuracaq, narahat olmayın. Həmin adam azərbaycanlıdır. Özü sızə her şeyi danışacaq.
- Mən sizə necə inana bilərəm. Axı, tutulan 3 nəfər olub, siz isə 5 nəfər dedıniz.
- Qulaq asın, – dedi, – bu sizin probleminizdir. Bızim dünyamızda (oğru aləmində – V.Ə) yalan yoxdur. Biz yaxşı oğlanların arxasındayıq. Bir də ki, onları 2 gündür incidirlər. Həmin adamlar isə sizdən kömək istəyirlər. Səhər sizə hər şeyi danışacaqlar.
Telefonu yerə qoyub xeyli fikirləşdim. Xəbər sevindirici idi. Amma təxribat da ola bilərdi. Siz aparılandan sonra respublikanın bütün təcridxanalarını dostlar vasitəsilə axtartdım. Gördüm deyən olmadı. Sonra rayona zəng edib Safronovla çox kəskin danışdım. Bildirdim ki, uşaqlar Azərbaycanda yoxdur, düzünü de görüm, onları hara aparıblar. Cavab verdi ki, bu məxfı saxlanılır, ona da məlumat verilməyib. Əgər Azərbaycanda yoxdularsa, onda ya Rostova, ya da Krasnodara aparılma ehtimalı var. Həm də respublikada tutulanlar haqda müxtəlif şayiələr yayılmışdı. İstədim ki, rayona zəng vurub sağ-salamat olduğunuz və harada saxlanmanız haqda məlumat verim. Sonra fikirləşdim ki, səhər o adamla görüşüb sonra bir şey fikirləşmək olar. Səhər deyilən vaxt zəng vurdular. Zəng edən deyilən adam olduğunu və mənimlə görüşmək istədiyini bildirdi. Evim "20 Yanvar” metrostansiyasına yaxın olduğundan, metronun yaxınlığındakı çayxanada görüşməyi qərara aldıq.
Bir saatdan sonradan görüşümüz baş tutdu. Adının Səxavət, həyat yoldaşının isə başqırd qızı olduğunu, tikintidə mühəndis işlədiyini bildirdi. Daha sonra Renat adlı qaynının olduğunu və sizinlə bir təcridxanada saxlandığını dedi. Bu məlumatları da onun ötürduyünü bildirdi. Ona təşəkkur edib universitetə gələrək, təcili Tamerlan Qarayevə zəng vurdum. Tamerlan o vaxt 20 yanvar hadisələrini araşdıran komissiyanın üzvü idi. Sizin haqqınızda ona danışmışdım. O da bildirmişdi ki, həmin hadisələrdə 700 nəfərdən çox adam həbs olunub, hara aparıldıqları haqda sualları da hərbçilər cavab belə vermək istəmirlər. Ona dedim ki, Cəbrayılda həbs olunan 3 nəfər Novoçerkasskda 102 saylı kamerada saxlanılır. Onlarla birlikdə Agdamdan Camal Əhmədov və Şuşa televiziyasından Vidadi adlı jurnalist də saxlanılıb. Sonra onları ayırıblar. Mən telefon zəngi və görüşdüyüm adam haqqında Tamerlana məlumat verdim. Bu xəbərdən sonra dedi;
- Rafiq (biz bir yerdə işləyirdik), bu qiymətli məlumatdır. İndi mən Arif müəllimlə (bəstəkar Arif Məlikovu nəzərdə tuturdu – V.Ə.) danışacağam ki, o da bu haqda SSRİ xalq deputatları qurultayında məlumat versin. İndi əlimizdə də fakt var. Buna görə də sağ olun.
Axşam evdə televizora baxdım. Arif müəllim keçmiş SSRİ prezidenti Mixail Qorbaçovun da iştirak etdiyi iclasda hər şeyi onun üzünə deyib çıxışını bu sözlərlə bitirdi:
- Bakıda törədilən qırğınlardan doymadınız. Bu azmış kimi 700 nəfərdən artıq günahsız insanı ailələrinə, yaxınlarına xəbər vermədən Rusiyaya aparıb dəhşətli işgəncələr verirsiniz. Mən Azərbaycan xalqı adından tələb edirəm, həmin adamlar dərhal azad olunmalı, işgəncələr dayandırılmalı, günahkarlar cəzalandırılmalıdır. Bu da həmin adamların siyahısı.
Arif müəllim bunu deyib əlindəki siyahını rəyasət heyətində oturan Qorbaçovun qarşısına qoydu. Bax, sizin və yüzlərlə adamın azad olması belə baş tutdu. Sonra rayona zəng vurub onları da məlumatlandırdım…
HAŞİYƏ. Dəyərli dostlar, bütün bunları yazmaq mənə olduqca çətindir. Çox təəssüf ki, Rafiq muəllim heç istəmədiyimiz bir vaxtda bizi tərk etdi. Ozü də 20 yanvarda dünyasını dəyişdi. O, 20 yanvar 1990-cı il hadisələri vaxtı rus gülləsindən qaça bildiyi üçün həmişə özünü qınayırdı. "Həmin gün şəhid olmadığıma görə utanırdım” – deyirdi. Arzuna çatdın, qardaş. Həmin gün vəfat etməklə, ruhun candan əziz sevdiyin müqəddəs şəhidlərin ruhuna qovuşdu. Ancaq doğma Cəbrayılı, azad Qarabağı görmək sənə qismət deyilmiş. Amma narahat olma, o torpaqları mütləq azad edəcəyik. Bax, o vaxt qəbrin üstə gəlib deyəcəyəm: "Rahat yat, qardaş, Cəbrayılda, Qarabağda üçrənğli bayrağımız dalğalanır. Bu baş verməyənə qədər səni ziyarət edə bilməyəcəm. Buna mənim və mənim kimilərin haqqı yoxdur. Yəqin buna görə məni bağışlayarsan. Bax, sənin haqqında ən yaxşı yazımı, ömür vəfa etsə, o vaxt yazacağam. Məkanın cənnət olsun, Rafiq müəllim!

VƏTƏNƏ DOĞRU. METEX TƏCRİDXANASI (ARDI)

Şaxtadakı DTK təcridxanası xatirimdə çox sirli təcridxana kimi qaldı. Həmin günləri xatırlamaq indi də mənə əzab verir.
Hər üçümüzü və üç nəfər də nəzarətçini həbsxana maşınına mindirdilər. Bu maşının kabinələri yox idi. Nəzarətçilərlə bızi dəmir barmaqlqlar ayırırdı. Maşın yola düşəndən az sonra nəzarətçilərdən bir əlindəki qovluqlara baxıb soruşdu:
- Deməli, Bakıdan, Azərbaycandansınız?
Üçümüz də başımızı tərpətməklə Azərbaycandan olduğumuzu təsdiqlədik. Sonra o, qovluqları digər nəzarətçiyə verib dedi:
- Mən köhnə bakılıyam. Bakıda doğulmusam. Bayılda KKF stadionunun yanında yaşayırdıq. Atam hərbi dənizçi idi. Sonra iş yerini dəyişdiyindən Bakıdan Odessaya köçdük. Orada çoxlu dostlarım var. Bizə sizin çox təhlükəli adam olduğunuzu deyiblər. Ancaq azərbaycanlılara yaxşı bələd olduğumdan, həm də şəxsi işinizə baxdıqdan sonra dostlarıma(nəzarətçiləri nəzərdə tuturdu – V.Ə.) bu harda danışdım. Indi mənə qulaq asın. Biz Rostova gedirik. 3 saata ordayıq. Daha iki "zondan” dustaq götürəcəyik. Ordan da vaqonla Tbilisiyə yatab olunacaqsınız. Bildiyimə görə, daha sonra sizi Bakıya göndərəcəklər. Bəxtiniz kəssin ki, orada sizi müşayiət edən "konvoy”un komandiri mənim tanıdığım adam olsun. O zaman yolda başınız sakit olar. Amma bunu bir sərtlə edəcəyəm ki, Bakıya qayıtdqdan sonra şəhəri mənim də əvəzimdən doyunca gəzərsiniz. Bu, əlbəttə, zarafatdır. Bunu mən dostlarımın xatirinə edirəm. İndi isti çaya, peçenyəyə qonaq olun. Siqaret də çəkə bilərsiniz.
Məni siqaretdən başqa heç nə maraqlandırmırdı. Neçə gün idi ki, siqaret çəkmirdim. Mamedlə Xanıs isə siqaret çəkən deyildilər. Buna görə onlar çayı və peçenyəni, mən isə siqareti məmnuniyyətlə qəbul etdim…
Budur, nəhayət, Rostova çatdıq. İki ayrı-ayrı "zondan” birlikdə 25 nəfər dustaq mindirdilər. Ayaq basmağa yer yox idi. Yenə də xatırladım ki, həbsxana yolu keçən adamlar burada milliyyətin yox, başqa kriteriyaların rol oynadığını yaxşı bilirlər. Deməli, maşında bizdən başqa hamı məlum dinin nümayəndəsi idi. Maşında milliyyətcə erməni olan 6 nəfər dustaq da var idi. Birdən dustaqlardan biri ermənilərdən ikisinin "kozyol” olduğunu dedi. İndi təsəvvür edin, elə maşındaca onları nə günə qoydular.
Maşın perrona yaxınlaşdı. Dustaqların aparılacağı vaqon əsas vaqonlardan bir qədər aralı saxlanılırdı. Burada bir-bir adlar çəkilir, maddələr oxunur, hər bir dustaq əşyaları ilə bərabər ciddi yoxlanılır, sonra vaqona mindirilirdi. Bizi lap axıra saxladılar. Tanışımız olan nəzarətçi bizə yaxınlaşıb yavaşca, güclə eşidiləcək səslə dedi:
- Uşaqlar, bəxtinizdə bir şey var. Konvoyun rəisi dostumdur. Mən dediyim oğlandır. Onunla danışmışam, sizin yanınızda heç kəs olmayacaq. Maşında sizinlə gələn 6 ermənidən 4-ü təhlükəli residivistdir. Bir az ehtiyatlı olun. İndi isə yol üçün sizə nəsə almağa gedirəm. Konvoy rəisi sizə çatdıracaq. Hə, heç demədim, adım Viktordur. Sağ olun! Bakıya salam deməyi də unutmayın.
O, əllərini çiynimizə vurub bizdən ayrıldı. Adi sərnişin vaqonuna qalxdıq. Fərq yalnız dəmir reşotkanın və oturacaqların quru taxtadan olmasında idi.
Biz yerləşdikdən az sonra vaqona digər maşın yaxınlaşdı. Bu dəfə qadınları gətirmişdilər. Dustaqlar onları sevinclə qarşıladılar. Qadınlar da yerləşdikdən sonra vaqonu sərnişin vaqonlarının arxasına qosdular. Qatar yola düşdükdən sonra da əşyalar və dustaqların üst-başı yenidən yoxlandı. Bizim əynimizdəki paltardan başqa heç nəyimiz yox idi. Digər kupelərdə sıxlıq olduğu halda, bizim yanımıza heç kəsi salmamışdılar.
Yola düşəndən bir saat sonra konvoy rəisi yanımıza gəldi. Bizə bir bağlama verib dedi ki, bunu Viktor sizə yol üçün qoyub. Lazım olan hər şey var. Ancaq siqaretlərin filtrləri qırılıb. Bu da təhlükəsizlik üçündür, yəqin bilirsıniz (Filtrlərin 2-3 ədədini üst-üstə qoyub yandıraraq, üstündən ağır bir əşya ilə basanda ülgüc kimi olurdu ki, dustaqlar da bundan kəsici alət kimi istifadə edə bilərdilər – V.Ə.).
Konvoy rəisi gedəndən sonra bağlamanı açdıq. Bağlamada çörək, kolbasa, pendir, peçenyə, filtri kəsilmiş "Yava” siqaretləri və plastik butulkada 3 mineral su, bir də 30 manat sovet pulu (3 qırmızı onluq) vardı. Allah verəndən yeyib taxta oturacaqda uzandıq. Mamedlə mən aşağıda ,Xanış isə ikinci mərtəbədə uzandı. İki sutkaya yaxın yol getməli idik. Vaqon yaxşı qızdırılırdı. Sevinirdik. Bu qatar bizi Vətənə aparırdı. Qabaqda bizi nələr ğözləyir? Bizi necə qarşılayacaqlar? Bu suallar üzərində fikirləşə fikirləşə yuxuya getdim…
Nə qədər yatdığımı bilmirəm. Səs-küyə ayıldım. Mamedlə Xanış da oyanıb vaqonun baş tərəfinə baxaraq: – Ə, nə olub, bu nə şəs-küydür? – soruşdular.
- Davadir, – deyə zarafat etdim.
Mamed dedi:
- Vallah, kefdəsən. Bayaqdan qırğındır. İki nəzarətçi savaşırdı. Bir-birinə silah da çəkdilər. Bir az olar konvoyun rəisi gəldi. Dur, gəl bax da! Yatmaqdan doymadın?
Mən ayağa qalxıb dəmir barmaqlığa yaxınlaşdım. Bütün dustaqlar qalxmışdı. Hamı nə baş verdiyini anlamağa çalışırdı. Birdən rəis nəzarətçilərə əmr etdi ki, məhbusları barmaqlıqlardan uzaqlaşdırın.
Nəzarətçilərin, dustaqların hay-küyündən qulaq tutulurdu. Heç nədən xəbəri olmayan dustaqlar hay-küy salmağa, əllərində nə varsa, nəzarətçilərə atmağa başladılar. Qəribə bir mənzərə yaranmışdı. Heç nə başa düşmürdüm. Birdən Viktorun dedikləri yadıma düşdü. İnsaf naminə demək lazımdır ki, bizə qarşı bir kobudluq olmadı. Amma nəzarətçilər hər bir kupeyə daxil olub dustaqları dubinkanın altına salırdılar. Az bir müddətdən sönra ara sakitləşdi. Bir qədər keçmişdi ki, rəis bizim kupeyə daxil oldu. Əlində beş qovluq, bir şüşə "Russkaya vodka” arağı var idi. Girən kimi:
- Yoldaş müəllimlər, Viktorun verdiklərindən bir şey qalıb? – deyə soruşdu.
Uçümüz də bir-birimizə baxdıq. Mamed kolbasa, pendir, cörək və 2 ədəd plastik fincan çıxardı. Rəis fincanlardan birini ağzına qədər doldurub birnəfəsə başına çəkdi. Üzünü Mamedə tutub dedi:
- Mən Viktorla qardaş kimiyəm. Sənin sənədlərinə baxmışam, rus dili müəllimisən, bunlara bax, – deyib qovluqları Mamedə verdi. Sonra plastik qabları araqla doldurub dedi:
- Qoy, dostunuz oxusun, amma siz bu "ksıvaya” baxın. Mənim əsgərlərimdən biri ermənidir. Vaqonda bir nəfər erməni qadın, altı nəfər erməni kişi var. Onlardan ikisi "kozyol”dur və ayrıca saxlanırlar. Qadının adı Karine Minasyandır. Bu axşam erməni ilə çeçen əsgər növbədə idi. Deməli, bu erməni əsgər azərbaycanlı "boyeviklərin” (yaraqlıların – V.Ə.) də burda olduqlarını ermənilərə deyib. Bu ermənilərin 4 "sudimisti” var. Onlar da bu erməniyə həmin erməni qızını onunla bir novbə çəkən çeçənə təklif etməyi, əvəzində əlavə 100 rubl verməyi boyunlarına götürüblər. Çeçen razı olmadıqda üstünə silah çəkib, sizin kupeyə girmək istəyiblər. Çeçen buna da razılıq verməyəndə mübahisə başlayıb.
Elə bu vaxt qovluqlara baxan Mamed dilləndi:
- Əlisoy, buna bax. Ə, bu Karine Minasyan bilirsən kimdir? Bakıda Bakı-Moskva qatarını partlatmaq istəyən erməni qızıdır. Yadına düşürsə Az.TV də onu göstərmişdi. Bu dörd erməni də ən təhlükəli residivistlərdir. Onlar bizim kupeyə daxil olmalı imişlər. Ə, sən ol, bu günə qədər araq içməmişəm, amma indi içəjəm.
Mamed "Əlisoy, sən öl, indi inandım ki, bizə ölüm yoxdur”, – deyib plastik qabla dolu arağı başına çəkdi. Rəislə mən və Xanış da içdik. Rəis bir siqaret yandırıb dedi:
- Mən sizə bir sirr açacam. Bu, əlbəttə, içkiyə görə deyil. Mən bu konvoyla Rusiyada yatan yüzlərcə erməni millətinə mənsub qatı cinayətkarı Ermənistana müşayiət eləmişəm. Bilirsiniz bu nə deməkdir?

Konvoy rəisi diqqətlə qulaq asdığımızı görüb sözünə davam etdi:
- Bu ilin ilk iki ayı ərzində 100-dən artıq belə qatı cinayətkar birbaşa Ermənistana aparılıb. Ozü də orda onları çox təmtəraqla qarşılayırlar. Mən dəfələrlə bunun şahidi olmuşam. Bax, bu iki "kozyol” ermənidən başqa qadın və 4 erməni residivist Yerevana aparılacaq. Siz də daxil olmaqla qalanları Tbilisiyə təhvil veriləcək. Bu ermənilər yəhudilər kimi bir şeydir. Allah bilir, nə fikirləşirlər. Nə isə, sabah axşam Tbilisidəyək. Mən Viktora söz vermişəm, sizi sağ-salamat Tbilisiyə çatdıracağam.
Konvoy rəisi bizimlə sağollaşdı və gətirdiyi qovluqları da götürüb bizi tərk etdi.
O, gedəndən sonra baş vermiş hadisə və rəisin erməni cinayətkarlar, onların Yerevana daşınması haqda müzakirələr apardıq. Deməli, erməni konvoy, qadın ermənini çeçenə təklif etmək və 100 manat verməklə residivist erməniləri bizim yanımıza salmağı, bizi cəzalandırmağı düşünürmüş. Ancaq çeçen kanvoy buna razı olmamış və bu zəmində də bir-birinə silah çəkməklə mübahisə etmisdilər. Məsələ açılandan sonra konvoy rəisi müdaxilə etməklə erməni konvoyu ağır cəzalandırmış, ermənilərə nəzarəti gücləndirmişdi. Həbsxana həyatında belə şeylər tez-tez bas verir, hətta ölümlə yekunlaşırdı. Biz çeçen və konvoy rəisinin sayəsində təhlükədən qurtarmışdıq. İkincisi, keçmiş ittifaqın hər yerindən qatı erməni cinayətkarları Yerevana qaytarmaqla onları həbsdən azad edərək Qarabağda döyüşlər üçün hazırlamaq məqsədi güdürmüş. Sonralar döyüşlərdə belələrinə çox rast gəldik. Amma bızimkilər… Bu haqda danışmağa belə dəyməz. Eyni münasibət bu gün də davam edir…
Martın 1-də gecə saat 3-də Tbilisiyə çatdıq. Həmin ermənilərdən başqa qalan dustaqları türmə maşınlarına mindirməyə başladılar. Konvoy rəisi ilə mehribancasına görüşüb ayrılarkən ona təşəkkür etməyi də unutmadıq. Maşınlar təcridxanaya daxil oldu. Və məlum oldu ki, bura məşhur Metex qalasıdır. Çar Rusiyasi dövründən qalma köhnə, az qala dağılmaq təhlükəsi qarşısında idi. Gətirilən dustaqları ayrı-ayrı bokslara saldılar. Sonra maddələrinə uyğun olaraq bir-bir karantin kameralarına yerləşdirdilər. Biz yanaşı bokslarda idik. Bu təkadamlıq bokslarda ancaq ayaq üstə durmaq mümkun idi. Neçə saat idi ki, bu vəziyyətdə idik. Artıq ayaq üstə durmaq da mümkün deyildi. Birdən Mamedin kiminləsə azərbaycanca danışdığını eşitdim. Ancaq söhbəti aydın eşitmədiyimdən ona yaxın boksda olan Xanışa dedim:
- Xanıs, Mamedin azərbaycanca danışdığı kimdir?
- Mən də eşidirəm, Mamed nə soruşursa, o adam cavab vermir, – Xanış cavab verdi. – İndi bir də soruşaram, – dedi
Bir az keçmişdi ki, Xanış mənə səsləndi:
- Əlisoy, Mamed deyir ki, bir az əvvəl boksun qapısı açıldı. Bir starşina qapını açdı və barmağını dodağına qoyaraq susmağıma işarə edib, Rostovdan gətirilən azərbaycanlılar olduğumuzu soruşdu. Cavab verdikdən sonra məni qucaqlayıb ağlamağa başladı və azərbaycanlı olduğunu, burda işlədiyini bildirdi. Bir azdan gələcəyini deyərək qapını bağlayıb getdi.
Bir az rahatlandım. Az keçmişdi ki, qapılarımız açıldı. 30-35 yaşlarında bir adam idi. Tük basmış sifətimizə, çirkli paltarımıza baxıb bizi bir-bir qucaqladı. Gözləri yaşarmışdı. Şirin Gürcüstan ləhcəsi ilə dedi:
- Sizin qadanızı alım. Nə yaxşı sağ-salamat gəlib çıxdınız. Sizin haqqınızda bizə məlumat verilib. Bütün Azərbaycan Rusiyaya aparılan uşaqlardan narahatdır. Yaxşı ki, yerinizi müəyyən edə bıliblər. Allaha sükür ki, sağ-salamatsınız. Burada uzaqbaşı 2-3 gün qalacaqsınız. Sonra sizi gətirən hərbçilər Bakıya aparıb bizimkilərə təhvil verəcəklər. Mən səhər saat 8-də növbədən çıxacağam. Burda bizim gürcüstanlı uşaqlar qalan 52 saylı kamera var. Danışmışam, sizi ora yerləşdirəcəklər. Ancaq rəhbərlik gələnə qədər karantində qalacaqsınız. Yanınızda heç kəs olmayacaq. Ora soyuq, nəmişli bir yerdir. Siçovulla doludur. Çətin olacaq, amma dözməlisiniz, orda sizə təhlükəsiz olar. İndi bizim otağa gedəcəyik, yaxşı yeyib için ki, orda dözə biləsiniz. Sizin üçun hər şey hazırlamşam. Buna bax ey, bayaqdan danışıram, heç tanış da olmamışıq. Adım Dumandır, özüm də Marneulidənəm.
Tanış olub onların otağına keçdik. Bizi gürcü döstu Zurabla da tanış etdi. Stolun üstündə hər nə desən, hətta məşhur gürcü cacası (bizim tut arağı kimi) da var idi. Mamed içmədi. Dördümüz vurduq. Yaxşı yeyib içdik. Cəbrayıldakı, Bakıdakı ünvanlarımızı Dumana verib yaxınlarımıza xəbər verməsini xahiş etdik. O da növbədən çıxan kimi həll edəcəyini dedi. Sonra bizə lazım olan hər şey verdi. Bir az qəzet və kiçik odun parçaları, yandırmaq üçün kibrit və şam verib karantinə gətirdi. Qapını açanda kəskin üfunət iyi gəldi. Döşəmə suyun içində idi. Nəhəng siçovullar ora-bura qaçırdı. Duruxduğumuzu görən Duman dedi:
- Bilirəm ki, çətın olacaq. Amma bizim uşaqların yanına gedənə qədər dözməlisiniz. Qeyrətli uşaqlardır. Onlara da burda olduğunuzu demişəm. Bura sizin üçün ən təhlükəsiz yerdir. Mən sizinlə əlaqə saxlayacağam.
İçəridə çox dəhşətli bir mənzərə var idi. Bura bir zirzəmini xatırladırdı. Hər tərəf su içində, zülmət içərisində idi. İki şam yandırıb su olmayan quru yer tapdıq. Köhnə bir vedrə də tapıb içərisinə qəzet və taxta parçaları qoyub yandırdıq. Tüstü bizi boğmasın deyə vedrəni dəmir dəmir barmaqlığı olan olan açıq, şüşəsi olmayan kiçik pəncərənin qabağına qoyub qızınmağa başladıq. Xanış ətrafımızda gəzişən siçovulları Mamedə göstərib zarafat etdi:
- Ə, Mamed, sən canın bu boyda siçovul görmüşdün? Mən görməmişəm. Sən belə elə, Duman verdiyi çörəkdən, ətdən ver ki, bızə hücum etməsinlər.
- Hə, verim, sonra da məni dolayasınız, – deyə cavab verdi
Bir yerdə dayanmaq olmazdı. Ac siçovullar arabir üstümüzə tullanırdı. Xanış da onları futbol topu kimi vurub suya salırdı. Mən də Xanışa qoşuldum. Hər ikimiz vaxtı ilə futbolla məsğul olduğumuzdan bunu yaxşı bacarırdıq. Mamed isə şam işığında rusca qəzetlərin birini qoyub, digərini götürürdü.
Saatın neçə olduğundam xəbərimiz yox idi. Duman dediyi vaxt da keçirdi. Sanki bizim burda olduğumuzdan xəbərsiz idilər. Yandırmağa bir şey qalmamışdı. Soyuq iliyimizə işləyirdi. Biz siçovullarla oynayıb tərlədiyimizdən, soyuq artıq Xanışa və mənə təsir etməyə baslamışdı. Birdən yadıma düşdü ki, Duman bizə bir şüşə Caca (araq) qoyub. Xanışa dedim ki, gətir onu içək, yoxsa burda donacağıq. Mamedi də zorla içirdik. Bir balaca özümüzə gəldik. Başladıq lətifə danışmağa.
Vaxt keçir, bizi burdan çıxarıb kameraya yerləşdirmək isə sanki yada düşmürdu. Cacanın da təsiri getmişdi. Ayaq üstə durmaq artıq mümkün deyildi. Birdən Mamed: -Uşaqlar, daha mən dözə bilmirəm, qoy lap güllələsinlər, insan insana belə əzab verər, – deyib qapıya tərəf getdi. Əlləri və ayaqları ilə dəmir qapını döyməyə başladı. Ona yaxınlaşıb sakitləşdirdik və ücümüz də birlıkdə var gücümüzlə qışqıra-qışqıra qapını döyməyə başladıq.
Çox keçmədi ki, qapı açıldı və bir mayor, yanında da dörd nəfər nəzarətçi üstümüzə qışqırmağa başladı:
- Kimsiniz, burda nə edirsiniz, bu nə qışqır-bağırdır? Harda olduğunuzu bılirsiniz?
Mamed hirsli-hirsli vəziyyəti danışmağa başladı. Mayor yanındakılardan birinə:
Təcili Davidyanı bura gətirin. Bəs mənə deyirdilər ki, bunları 52-ci kameraya yerləşdiriblər. Əclaf Davidyan erməniliyini göstərmək istəyir?
Az keçmişdi ki, Davidyan deyilən ermənini gətirdilər Mayor acıqlı-acıqlı onun yaxasından tutub:
- Bu nə deməkdir? Mənə izah et, bunlar niyə indiyə qədər buradadır? Bunlar beş saat əvvəl "52”-də olmalı idilər.
Erməni nəzarətçi kəkələyə-kəkələyə bunun bir təsadüf olduğunu bildirdi və sübut etməyə çalışdı ki, həbsxana rəisinin başqa bir tapşırığını yerinə yetirməyə gedərkən bizim "52”-yə aparılmalı olduğumuzu növbə yoldaşına deməyi unudub. Deyəsən, cavab mayoru qane etmədi:
- Sən mənə nağıl danışma. Mən burdan təzadüfən keçməsəydim və bunların səsini eşitməsəydim, burdamı qalmalı idilər? Get raportunu yaz.
Ayaqlarımız yerimirdi. Üç nəzarətçinin hərəsi birimizin qoluna girib mayorun kabinetinə apardı. Dərhal isti çay gətirdilər. Mayor bizdən üzr istədi:
- Məni bağıslayın. Bu, mənim günahımdır. Duman mənə sizin barənizdə danışmışdı. "Delonuzu” da oxumuşam. Azərbaycanda da nələr baş verdiyini bilirəm. Mən milliyyətcə acaram (o vaxt onların gürcülərlə münasibəti kəskin deyildi – V.Ə.). Xoşbəxt o xalqdır ki, sizin kimi oğulları var. İndi sizi "52”-yə aparacaqlar. Orada qeyrətli Gürcüstan azərbaycanlıları və bir də kriminal aləmdə tanınan Məhəmməd adlı Bakılı oğlan var. Tanış olacaqsınız.
Mayorla səmimi görüşüb, nəzarətçilərin müsayiəti ilə, adını eşitdiyimiz 52-ci kameraya getdik. Əslində isə demək olar ki, biz özümüz getmirdik, nəzarətçilər qolumuza girib sanki bizi sürüyürdülər. Ayaqlarımız keyimişdi. Sağ olsunlar, bizi kameranın ağzına gətirdilər. "52” rəqəmini tor görürdüm. Qapı açıldı. Ayaq üstə dura bilməyib yıxıldım. Eşitdiyim isə kiminsə sirin Bakı ləhcəsi ilə dediyi: – Alə, nə gözüvüzü döyürsüz? Gəlün kömək edün də, – sözləri oldu.

Xatirəmin bu bölumünü bu gün (07 fevral 2014-cü il – N.M) ad günü qeyd olunan, son 20 ilin gerçək qəhrəmanı, Azərbaycan Respublikasının Milli Qəhrəmanı, şəhid Mübariz İbrahimovun və bütün şəhid qardaş və bacılarımızın, ata-analarımızın əziz xatirəsinə həsr edirəm. Mübariz, Əlyar, Şikar, Şirin müəllim, Allahverdi, Yüsif, Vəzir, Mirələm, Faiq və 15 yaşında şəhidliyə qovuşan, qucağımda can verən zamam "Əlisoy, qurban olum, məni ölməyə qoyma, Xocalı qızlarının intiqamını ala bilmədim” deyən Tiqana, bizi bağışlamayın, biz buna layiq deyilik.

Gözümü açdım. Hamını tor görürdüm. Birdən göz yaşları üzümə tökülən Xanışın:
- Vaqif, qurban olum, məni eşidirsən? Bax, Mamed də burdadır. Qağa, qadan alım, bir gözünu aç. Bir gör kimlər var burda. Ə, kişiliyin olsun da, məni eşidirsənsə, başını tərpət. Sənsiz Cəbrayıla necə qayıdaram? Od vuraram hamıya, eşidirsən məni. Ay Allah, mən Gülzar xalaya, bunun balalarına nə cavab verərəm?
Mən onun dediyini aydın eşidirdim. Hər şey ildırım kimi gözümün qabağından keçirdi. Uşaqların səsini aydın eşidirdim. Amma birdən anamın, ağ saçları dağınıq halda bizi aparan vertolyotun arxasınca qaçması, "məni öldursəniz də bu maşını sürmərəm” və sinəsini açıb Yelovskiyə "vurmasan kişi deyilsən” deyən, sonralar isə şəhidlik zirvəsinə yuksələn, Cəbrayılda "RAF Arif” kimi tanınan Quycaqlı Alekseyev Arif düşdü. Öz-özümə fikirləşdim ki, yəqin ölürəm. Hardasa oxumuşdum ki, adam öləndə köhnə hadisələri xatırlayır. Birdən tanış bir səs eşitdim. Bu, Dumanın səsi idi. O, "Vaqif, məni eşidirsən? Bir gündən sonra Bakıya gedirsiniz. Qardaşın Firudinlə, Rafiq müəllimlə danışdım. Hamı sizi gözləyir”, – deyib hönkürtü ilə ağlamağa başladı. İlıq göz yaşları sifətini ıslatdı. Birdən yenə bayaqkı tanış Bakı ləhcəsi ilə "Ələ, çəkülün, həkim gəldü, – dedi.
Neçə saat bu vəziyyətdə olduğumu deyə bilmərəm. Sonralar rayonda Xanışla Mamed deyirdi ki, səndən əlimizi üzmüşdük. (Mən sağ qaldım, amma Mamed orda aldığı zədələrdən vəfat etdi. Məzarın cənnət olsun, Mamed! – V.Ə.)
Gözlərimi açıram. Diqqətlə kameranı nəzərdən keçirirəm. Hami bir-birini qucaqlayır. Kameradakilar: – Duman, indi söz sənindir, nə lazımdır gətirdəcəksən, bu da pul, – deyib ona 500 rubl verdilər. Duman imtina etsə də, dedilər ki, bu, "obşak”dan ayrılan puldur, ondan imtina etmək olmaz.
Bir saat keçmişdi ki, 52 saylı kamera ən bahalı restoran stolunu xatırladırdı. İndi isə bu kameradakı qeyrətli oğullarla siz də tanış olun: Bakıdan, Artyomdan 15 yaşından xırda bir cinayət üştündə tutulan, sonradan kriminal aləmdə tanınan Mamed Artyomski, Mareulidən Qarabağ ermənilərinin muxtariyyət tələbinə etiraz bildirən, Gürcüstan azərbaycanlılarına muxtariyyət tələb edən Koroğlu dayı, oğlu Fərrux, Yusif, Səlim, Rza, bir də hamının sevimlisi məşhur Tbilisi cibgiri Şamil (Şamilin rəssamlığı da var idi. Bu gün də onun əl dəsmalına öz əli ilə çəkdiyi Həzrəti-Məryəmin rəsmini saxlayıram. Və çox xahiş edirəm ki, Marneuli azərbaycanlılarından bu adamları tanıyan varsa, mənə xəbər versin. Mən başda Duman olmaqla hamısına minnətdaram).
2 mart 1990-cı il. Səhər saat 9-dur. Xəbər verirlər ki, hazırlaşın. Kameradakılarla qucaqlaşıb ayrılırıq.Söz demək artıqdır. Onlara söz veririk ki, Vətənə qayıdan kimi onların məsələsini qaldıracağıq. (Sözümüzə əməl etdik, AXC rəhbərliyi Qamsaxurdiya ilə danışaraq onların azad edilməsinə nail oldu).
Kameradan çıxarılıb həbsxana maşınları ilə bizə tanış olan aeroporta gətirildik. Uçuş zolağında nəhəng bir nəqliyyat vertolyotu uçuşa hazırlanırdı. Vertolyota həm mülki vətəndaşlar, həm də hərbçilər ərzaq məhsulları yükləyirdilər. Biz isə bir kənarda hərbçilərin ciddi nəzarəti altında idik. Birdən Xanış dedi:
- Əlisoy, sağa bax.
Gözlərimizə inanmadıq. Təxminən 30 nəfər arvad, uşaq, kişi vertolyota yaxınlaşırdı. Məlum oldu ki, onlar ermənidir. Bunun nə demək olduğunu soruşduq. Cavab verdilər ki, dinc erməni sakinlərdir, siz də onlarla Stepanakertə üçacaqsınız. Qəti etiraz etdik. Dedilər ki, bu, Dağlıq Qarabağın komendantı general Safonovun əmridir. Əmr isə müzakirə olunmur. Bildirdik ki, bizə Bakıya aparılacağımızı deyiblər. Kapitan rütbəli zabit izahat verdi:
- Sizə çox şey deyə bilərlər. Mən isə generalın əmrini yerinə yetirirəm. Bizi güc islətməyə məcbur etməyin. Təhlükəsizliyiniz tam təmin ediləcək.
Biz bir-birimizə baxdıq. Etiraz etməyin yeri yöx idi. Hərbçilərin müsayiəti ilə vertolyota mindik. Ermənilərlə bizim aramızda canlı sədd yaratdılar. Vertolyot havaya qalxaraq, Qarabağa tərəf istiqamət götürdü.

VƏTƏNƏ DOĞRU. XOŞ GÖRDÜK, AĞDAM!

Təxminən 50 dəq sonra vertolyot Xocalı aeropotuna endi. Əvvəl erməniləri düşürtdülər. Düşərkən həm erməni, həm də azərbaycanca yaxşıca yağlayırdılar. Hətta eləsi də olurdu ki, hərbçilərin başı üzərindən bizə zədə yetirmək istəyirdi. Ermənilərin ardınca bizi düşürdülər. Bizi sağdan və soldan 3 əsgər – 6 nəfər müsayiət edirdi. Deməli, bizimlə gələn ermənilər aeroportun binasına daxil olanda bizi saxladılar və dedilər ki, bir azdan komendantlıqdan gəlib sizi bizdən təhvil alacaqlar. Hardansa aglıma gəldi ki, bu dəqiqə nəsə baş verəcək. Uşaqlara da dedim ki, ehtiyatlı olun. Hərbçilərdən biri əlindəki ratsiya ilə danışıb bildirdi ki, onlar qayıtmalıdılar və gəlib bizi aparsınlar.
Doğrudan da, hisslərim məni heç vaxt aldatmayıb. Bız aeroport binasından bir az aralı ağacın altında əllərimiz bir-birimizə qandallı dayanmışdıq. Yanımızda iki əsgər dayanmışdı. Qalan dördü vertolyotun yanına qayıdıb oradakı ərzağın boşaldılmasına nəzarət edirdilər. Birdən aeroport binasından 25-30 nəfər erməninin bizə tərəf gəldiyini gördük. Əsgərin ikisi də bizdən bir az aralı siqaret çəkir və sirin-sirin söhbət edir, ucadan gülüşürdülər. Adama elə gəlirdi ki, onlar vertolyota tərəf gedirlər. Bizə çatıb dayandılar. Birdən əllərində taxta və daş parçaları göründü. Bu adamlar töküldülər üstümüzə. Əl-qolumuzun qandallanması özümüzü müdafiə etməyə mane olurdu. Əsgərlər də bizi qorumağa aciz idi. Bizi bir günə qoydular ki, gəl görəsən. Üz-gözümüz qan içində idi. Əynimizdəki paltarlar cırıq-cırıq olmuşdu. Əgər bu döyülmə beş dəqiqə də davam etsəydi, burada meyitimiz qalacaqdı.
Birdən atəş səsi eşitdik. Ona yaxın əsgər əllərində dəmir şitlər havaya atəş aça-aça bizə tərəf qaçırlar. Vertolyotun yanındakılar da atəş səsini eşidib qaçıb gəldilər. Gələnlər bizi dövrəyə alıb şitləri (qalxanları) başımız üstünə tutub bizi qorumağa çalışırdı. Gələnlərə rəhbərlik edən milliyyətcə özbək serjant bizi gətirənlərlə mübahisə etməyə başladı. Az qalmışdılar əlbəyaxa olsunlar. Əsgərlər isə bu hücumu gözləmədiklərini dedilər.
Özbək serjant üzünü bizə tutub dedi:
- Mən sizə kömək edə bilmədiyimə görə xəcalət çəkirəm. Hələ bu qədər də adam binanın qabağına toplaşıb. Ancaq qorxmayın, sizi sağ-salamat general Safonovun yanına aparacağam.
Sonra əsgərlərə əmr etdi ki, bizi dövrəyə alıb binanın qabağında dayanan BTR-ə aparsınlar. Ermənilər hücum etsə, havaya atəş açsınlar.
Ermənilər isə bizdən əl çəkmək istəmirdilər. Elə bu vəziyyətdə bizi BTR-in yanına gətirdilər. Buradaki ermənilər bayaq bizi döyənlərlə birləşdilər. Havaya atəş açsalar da, hücum edib bizi ələ keçirmək istəyirdilər. Əgər əsgərlərin qalxanları olmasaydı, salamat yerimiz qalmayacaqdı. Birtəhər BTR-ə mindirdilər və zirehli maşın Xankəndinə istiqamət götürdu. Az sonra əsgərlərdən biri özbəyə məlumat verdi ki, bayaqkı ermənilər yük və minik maşınları ilə onları izləyirlər.
Narahat olmağa başladıq. Hər şey ola bilərdi. Əl-qolumuz bağlı, bu qədər erməninin içində nə edə bilərdik. Bizi bu şərəfsizlərin əlindən ancaq qurban olduğum qurtara bilərdi.
Nəhayət, BTR dayandı. Bizi düşürdülər. Dərhal tanıdım. Bura Xankəndi DİŞ-nin binası idi. Bina iki yerə bölünmüşdu. Bir tərəfində erməni milisi, digər tərəfində komendantlıq yerləşirdi. Bizi özbək serjant əsgərlərlə birlikdə komendantlığa gətirib bir kapitan rütbəli zabitə təhvil verdi. Zabit bizim niyə qan içində olduğümuzu, paltarlarımızın cırıldığını soruşdu. Cavabında özbək baş verənləri danışdı və bıldırdı kı, həmın ermənılər yol boyu onları izləyıblər. İndı də binanın qabagında dayanıblar. Bizi zirzəmiyə saldılar, kapitan dedi ki, generalа məlumat verəcək, çalısacaq ki , bizi tez qəbul etsin. Bildirdi ki, ukraynalıdыr, adı da Sergeydir.
Bir saat olar ki, zirzəmidəyik. Baş verənləri analiz edirik. Üz-gözümüzün qanı quruyub, ancaq yumağa icazə vermirdilər. Bədənimizə axırıncı dəfə su Novoçerkasskda dəymişdi. Paltarlarımızdan danışmağa dəyməzdi.
Artıq bədənimizi qaşınma tutmuş, saqqalımız da xeyli uzanmışdı. Ümidsizliyə qapılmaq olmazdı. Uşaqların, xüsusən Mamedin könlünü almaq üçün üzümü ona tutaraq: – Cinə, şəyatinə oxşayırsan, Qəmlo, – deyə zarafat etmək istədim. O isə pəncərəyə işarə edərək :
- Ə, Xanış , sən bunun kefinə bax. Çöldə, ermənilərin səsini eşitmirsiniz? Birdən bizi onlarin əlinə versələr, nə edəcəyik? Bu ruslardan nə desən gözləmək olar. Bunlar hər şeydən quru çıxmağı bacarırlar. Bakıda o qədər adam qırdılar, biz də onlardan biri. Birdən elə bilərsiniz ki, mən ölümdən qorxuram. Vallah, yox. Bu yola gələndə bizi nələr gözlədiyini bilirdim, – dedi.
Zarafat etmirdi. Doğrudan da, bınanın qabağından ermənilərin səs-küyü gəlirdi. Nə dediklərini başa düsməsək də, bizimlə bağlı olduğu aydın idi.
- Bu dəqiqə öyrənərik, – deyə Xanış qapıya tərəf getdi və qapını döyməyə başladı. Biz də qapıya yaxınlaşdıq. Qapı açıldı və cavan bir rus əsgəri silahı bizə tərəf çevirib qapıdan uzaqlaşmağımızı tələb etdi. Dedik, narahat olma, sadəcə bayırda nə baş verdiyini, ermənilər nə üçün səs-küy qaldırdıqlarını bilmək istəyirik.
Əsgər gülə-gülə dedi:
- Türk "boevik”lərini tələb edirlər. Bizimkilər onlara izah edirlər ki, burda türk yoxdur, üç nəfər azərbaycanlı müəllim var. Onlar da AXC üzvüdür. Amma ermənilər dağılmaq istəmirlər. İndi bir neçəsi generalın yanındadır. Siz narahat olmayın , mən bildiyimə görə Bakıdan zəng vurub sizinlə maraqlanıblar. Onlara deyilib ki, siz burdasınız və generalla söhbətdən sonra azad ediləcəksiniz. İndi isə yerinizə keçin, deyəsən, gələn var.
Çox keçməmişdi ki, qapı açıldı. Bizi qəbul edən, ukraynalı kapitan rütbəli zabit idi. Bildirdi ki, indi general sizi qəbul edəcək. Zirzəmidən çıxarıb binanın 2-ci mərtəbəsində bir kabinetin qarşısına gətirdilər. Bizi iki əsgər və ukraynalı zabit müşayiət edirdi. Kapitan içəri keçdi və tez də qayıdıb bizi kabinetə dəvət etdi.
Böyük bir kabinet idi. General ayağa duraraq bizi diqqətlə süzüb dedi:
- Mən DQMV-nin hərbi komendantı general Safonovam. Başınıza gələnlərdə biz günahkar deyilik. Əksinə, bizim əsgərlər olmasaydı, ermənilər sizi öldürə bilərdilər. Binanın qabağında yüzlərlə erməni yığısıb sizin cəzalanmağınızı teləb edir. İndicə nümayəndələrini qəbul edib yola saldım. Onlara sabah cavab verəcəyimi dedim. İndi saat 20-dir. Bir saatdan sonra sizi burdan çıxararaq BTR-lə Ağdama aparıb həmin ərazidə azad edəcəklər. Bir gün ərzində Ağdam ərazisini tərk etməlisıniz. Ağdam və Cəbrayılın komendantları artıq məlumatlandırılıb.
Çalışın ki, Ağdamda ləngiməyəsiniz. Yoxsa probleminiz olacaq.
General kapitanı kabinetə dəvət edib bizi aparmağı və bir saatdan sonra Ağdama çatdırıb orda azad etməyi tapşırdı.
Kabinetdən çıxmaq istəyirdik ki, general dayanmağımızı əmr etdi. Bizə yaxınlaşıb gözləmədiyimiz halda dedi:
- Mən hərbçiyəm. Mənsub olduğunuz təşkilatın məqsədini bilirəm. Siz ziyalı adamsınız. Doğrudanmı fikirləşirsiniz ki, SSRİ-dən ayrılmaq bu qədər asandır? Bu bir ay müddətində gördüyünüz yerlər sizə bəs etdimi? Başa düşürsüz nə deyirəm? Bu AZADLIQ sizə baha basa gələ bılər.
Generalın səmimi danışığını görüb dedim:
- Cənab general, Bakıda topun, tankın, güllənin qabağına çıxan insanlar haqda eşitmisiniz. Durduğumuz bu yer türk torpağıdır. Biz bu torpağın bir qarışını belə kiməsə güzəştə getmək fikrində deyilik. Azadlıq isə verilmir, alınır. Və sizi inandırıram ki, biz o AZADLIĞI alacağıq. Bütün bunları isə bizə qarşı səmimi olduğunuza görə deyirəm. Çox istərdim ki, o vaxt görüşək.
Bir söz demədi. Başını bulayıb yerinə qayıtdı. Kabinetdən çıxanda Xanış boynumu qucaqlayıb dedi:
- Əlisoy, qadan alım sənin, nə dedin amma, deyəsən, general başqa cavab gözləyirdi.
Söhbətə ukraynalı zabit də qoşuldu. Əsgərlərə bir az qabaqda getməyi əmr edib, ora-bura diqqətlə baxıb dedi:
- Siz əsl kişisiniz. Mən Qərbi Ukraynadanam. Lvovdan. Mənim bütün nəslimi bu ruslar qırıb, həbs edib. Mən yetimxanada böyümüşəm, amma heç nəyi unutmamışam. Mənim də xalqımın içində sizin kimi insanlar var. Əvvəl düşündüm ki, generala təşəkkür edəcəksiniz, amma əksini gördüm. Sizə söz verirəm, nə qədər burdayam, azərbaycanlıların yanındayam. İndi tapşıracağam, əl-üzünuzün qanını yuyarsınız, isti çay və peçenye verəcəklər. Saat 21-də özüm sizi Ağdama aparacağam.
Düz saat 21-də bizi arxa qapıdan çıxarıb BTR-ə mindirdilər. Kapitan və tanış özbək serjant da bızimlə birlıkdə idilər. BTR Ağdam istiqamətində hərəkət etməyə başladı. Bir azdan BTR dayandı. Yerə düşdük. Çiskinli bir hava idi. Kapitan bizimlə görüşüb dedi:
- Sininlə tanış olduğuma şadam. Bura Ağdamın girəcəyidir, yəqin tanıyırsınız. Gedəcəyiniz yer varmi? Tələsin ki, komendant saatına düşməyəsiniz.
Görüşüb ayrıldıq. Özbək də yaxınlaşıb sağollaşdı. BTR bizdən uzaqlaşdı. Ətrafa nəzər saldıq. Heç kim, heç nə görünmürdü. Narın yağış başladı. Sanki təbiət də bizim bu halımıza yas tutub ağlayırdı. Üçümüz də bir-birimizə sarılıb hönkürtü ilə ağlamağa başladıq. Diz çöküb islanmış torpağı üz-gözümüzə, cırıq, çirkli paltarlarımıza sürtür, torpağı ovcumuza alıb qoxulayırdıq. Həmişə təmkini ilə seçilən Xanış üzünü mənə tutub diz çökmüs, gozlərindən yaş axa-axa (həyatımda ilk dəfə idi ki, onu bu vəziyyətdə görürdüm) dedi:
- Məni çoxdan tanıyırsan. Bilirsən ki, biz mərcanlılar torpağa bağlı insanlarıq. Elə Mamed də kənd uşağıdır. Amma sən rayon mərkəzində yaşadığından bizə nisbətən torpağa az bağlısan. Biz uşaqlıqdan torpaqla əlləşmişik. İnan mənə, bu yaşıma kimi torpağın bu qədər ətirli olduğunu bilmirdim. Mən bu mənada deyirəm, qardaş, xətrinə dəydimsə, məni bağışla. Bız torpağı qorumaq üçün bu yola gəldik. Bu yolda ölənədək varam.
Mən onu gözəl başa düşürdüm…
HAŞİYƏ. Bir neçə kəlmə də Ağdam və ağdamlılar barədə. Ağdam bu qanlı savaşda 7000 nəfərə yaxın şəhid verib, minlərlə ağdamlı əlil olub, vətəndən didərgin düşüb. Allahverdi və Eldar Bağırov qardaşlarını (onları 1970-ci ildən tanıyırdım), Fred Asifi, Şirin Mirzəyevi, Cəfəri, Ərşadı, Qatır Məmmədi, oğlu Canpoladı, ilk şəhidlərimiz Əli və Bəxtiyarı unutmaqmı olar? Allah hamısına rəhmət eləsin. Bu dirigözlü şəhid olan, ancaq ürəyi Qarabağ eşqi ilə döyünən , kəskin statusları ilə Qarabağ həqiqətlərini açmağa çalışan, qeyrətinə güvəndiyim, həbsxanada bizə arxa və dayaq olan Camal Əhmədovu unutmaqmı olar?
Dəyərli dostlar, mövzudan bəzən kənara çıxdığıma görə məni bağışlayın. Bunları deməsəm, yazmasam şəhid qardaşlarımın ruhu məni bağışlamaz …
Birdən qaranlıqdan kimsə bizi səslədi:
- Ayə, kimsiniz? Bu yağışlı havada yerdə niyə oturmusunuz? Başınız xarabdır?
Ətraf qaranlıq olduğundan səs gələn tərəfə qaçdıq. Yolun kənarında "Jiquli 2103” markalı bir avtomobil dayanmışdı. Ancaq kiçik faraları yanırdı. Artıq qaranlıqdan çıxmışdıq, işıq üstümüzə düşürdü. Jiqulidən bir qədər aralıda dayanan sürücü bizi görən kimi maşına tərəf qaçdı. Görunür, saqqalı olmağımız, üst-başımızın cırıq və palçıqlı olması sürücünü qorxutmuşdu, ya da bızi Əsgəran ermənısi hesab etmişdi.
Sürücü cəld maşına oturub qapını bağladı. Yazıq təntidiyindənmi, ya qorxduğundanmı, motoru işə sala bilmirdi. Mamed və mən maşının qabağına, Xanış isə arxasına keçdi. Bizi indi daha yaxından görən sürücü bərk qorxdu və yalvarmağa başladı:
- Qadanızı alim, bilmirəm kimsiniz, nəçisiniz, amma nə deyirsiniz verim, istəyirsiniz maşını da götürün. Üç qızım var, məni buraxın gedim.
Həmişə sakitliyi ilə seçilən Mamed sürücü oturan tərəfə keçdi. Hər ehtimala qarşı mən maşının qabağında, Xanış da arxasında dayandıq ki, birdən sürücü sürüb gedər. Sürücünün isə belə fikri sanki yox idi. Mamed onu dilə tutmağa başladı:
- Ay kişi, biz nə erməniyik, nə də cinayətkar. Bizim səninlə heç bir işimiz yoxdur. Biz Cəbrayıldanıq. XC-nin üzvləriyik, özü də müəllimik. Bir aydır tutub Rusiyaya aparmışdılar, indi buraxıblar. Sən qapını aç, oturaq, yağış bizi əldən saldı.
Sürücü isə sanki heç nə eşitmirdi. Üzümü uşaqlara tutub dedim:
- Kənara çəkilin, qoyun çıxıb getsin. Kişi inanmır, da.
Maşından aralanıb üçümüz də piyada Ağdamın mərkəzinə tərəf getməyə başladıq. Heç 200 metr getməmişdik ki, gur maşın isığı bizi yolun kənarına çıxmağa məcbur etdi. Düz bərabərimizdə dayandı. Bayaqkı sürücü idi. Maşından düşüb yanımıza gəldi:
- Qardaş, siz Allah, məni bağışlayın. Pis zəmanədir. Üzr istəyirəm, maşını saxlayıb ayaqyoluna çıxmışdım ki, sizi gördüm. "Taksavatlıq” edirəm. Dedim, bəlkə müştəri olar, apararam. Üç qızım var, neyləyim, dolanmaq lazımdır. Siz maşına tərəf gələndə, düzü, qorxdum. Bura həm erməniyə yaxındır, həm də görkəminiz məni çaşdırdı. Siz maşından aralanandan sonra Cəbrayıldan olan 3 cəbhəçinin həbs olunduğu barədə Moskva televiziyasının verdiyi xəbər yadıma düşdü. Vallah üzünüzə baxmağa utanıram. Deməli, o uşaqlar sizsiniz. Qadan alım, keçin maşına, gedəcəyik bizə, sabah da sizi özüm aparacağam Cəbrayıla.
Maşına oturduq. Motor işlədiyindən isti idi. Maşını sürmək istəyəndə dedim:
- Sürmə, saxla, məsləhətləşmək lazımdır. Bizi evinə dəvət etdiyinə görə sağ ol. Bir azdan komendant saatı başlayır, səni zərbə altında qoya bilmərik. Artıq bütün postlara xəbər verilib.
- Bəlkə, sizi XC-nin sədri Eldargilə aparım (o vaxt Agdam RŞ-nin sədri Allahverdinin qardaşı idi. Onun ölümündən sonra Alı rəhbərlik edirdi. Allah hər ikisinə rəhmət eləsin)
- Yox, ora olmaz. Hər halda onlar da nəzarətdədir.
- Bəlkə, Qərvəndə Camalgilə gedək, həm də Camalın qohumlarına xəbər verək, -deyə Xanış müdaxilə etdi. Camalın adını eşidən sürücü dedi:
- Siz Camalı hardan tanıyırsınız? Çox qeyrətli oğlan idi. Deyirlər ki, onu Xuraman tutdurub. Harda olduğunu heç kəs bilmir.
Sürücüyə Camal və Vidadi haqda məlumat verdik. Sonra sürücdən adını şoruşdum. Adının Rəsul olduğunu dedi.
- Rəsul, Cəbrayıldan burda milisdə işləyən Həziyev Qaraşı tanıyırsan? – deyə şöruşdum.

Rəsul sevincək dedi:
- Ay qağa, Qaraş müəllimi kim tanımır ki?! Çox yaxşı tanıyıram. Ağdam kimi yerdə hər adam baş çıxara bilməz. Qaraş müəllim 20 ilə yaxındır ki, Ağdamda ışləyir, hələ bir adamın da ondan şikayət etdiyini eşitəmişəm. Qohumundur? İndi Güllücənin sahə rəisidir, kapitandır.
- Rəsul, indi ki, Qaraş Həziyevi tanıyırsan, tez Güllücəyə sür, – deyə ondan xahiş etdim. Sonra usaqlara dedim: – Bir azdan komendant saatı başlayır, generalın da dediyini eşitdiniz, biz Ağdamı tərk etməliyik. Ancaq indi Cəbrayıla getmək mümkün deyil. Ona görə ən təhlükəsiz yer Qaraşgildir. Qaraş mənim mamamoğludur, həm də qardaşımın bacanağıdır. Ordan həm Camal, həm də Vidadigilin ailəsini xəbərdar edərik.
Xanış da, Mamed də mənimlə razılaşdılar. Rəsul motoru işə saldı. Maşın Güllücəyə istiqamət götürdü. Yağış isə yağmaqda davam edirdi.
Biz saat 22:30-da Güllücəyə çatdıq. Rəsul Qaraşın evini tanıdığını bildirdi və maşını birbaşa onların qapısına sürdü. Çox həyəcanlı idim. Həbsimizdən düz bir ay keçirdi. Rəsuldan geri qayıtsınını xahis etsək də, razı olmadı. – Yox, qardaş, Qaraş müəllimi görməyincə, sizi ona təhvil verməyincə gedəsi deyiləm, – dedi.
Cəpərə yaxinlasib, "Qaras! Qaraş!” – deyə çağırmağa başladım. Ancaq cavab gəlmədi. Bu dəfə həyat yoldaşı Naziləni çağırdım, bir neçə dəfə səslədim. Xanın səs gəlmədiyini görüb dedi:
- Rəsul, qaranlıqdır, bəlkə, düz gəlməmişik. Bir yaxşı bax.
Rəsul ətrafa diqqətlə baxıb cavab verdi:
- Yox, səhv etməmişəm. Bura bir neçə dəfə bazarlıq gətırmişəm. Bəlkə, harasa qonaq gediblər?
Rəsul elə bunu demişdi ki, evdən çıxan Nazilə və Qaraşın: "Ə, kimsiniz?” – deyə səsləndiyini eşitdik.
- Nazilə, mənəm, Vaqifdir, – deyə onlara tərəf yeridim.
Aramızda bir mert məsafə qalmışd. Nazilə diqqətlə üzümə baxib: – Bu doğrudan da sənsən, Vaqif ? – dedi və özündən getdi. Mən cəld irəli atılıb onu tutmasaydım, yerə yıxılıb əziləcəkdi. Köməkləşib onu içəri apardıq. Evdə qonaqları da var idi. Hamı bizə heyrətlə baxırdı. Qaraşın 3 qızı bizi bu vəziyyətdə görüb digər otağa qaçdı. Naziləni divana uzadıb dərman verdik. Qaras qonşu otaqda qurulmuş stola işarə edərək:
- Vallah, qaynananız sizi çox istəyir. Bu gün böyük qızın – Elnarənin ad günüdür. Bəzi qonaqları indicə yola salmışıq. Səs eşidəndə Nazilə dedi ki, ay Qaraş, bu, Vaqifin səsidir. Mən də dedim ki, ola bilməz. Sizin Tbilisidə oldugunuzu bilirdik. Firudinə (qardaşıma – V.Ə) demişdilər. Qərara almışdıq ki, buraxmasalar, dalınızca gedək. Sükür, sağ-salamat gəldiniz. Sağ olsun Cəbrayıl camaatı, sizin azad olmağınız üçün bir aydır meydandadır. Minlərlə imza toplayıb "yuxarı” göndəriblər. 15 gün əvvəl Polyaniçko rayona gəlibmiş, minlərlə adam üstünə yeriyib, azad olmağınızı tələb edib. Gülzar xala (anam – V.Ə.) ona bir divan tutub ki, gəl görəsən. Qadının kim olduğunu soruşduqda, katib XC sədrinin anası olduğunu deyib… Nə durmuşuq, mən də sizi sohbətə tutmuşam. Bu dəqiqə dəllək gələr, sonra hamamlanırsız, sonra arxayın söhbət edərik.
Artiq Nazilə də ayılmışdı. Stolu qaydaya salmaqla məşğul idi. Sevincindən uçurdu. Rəsul isə bir stəkan çay içib, bizimlə səmimi görüşərək, ayrıldı. Ona təşəkkür etdik. Qonaqlar da görüşüb getdilər. İndi Qaraşla arxayın danışmaq olardı. Dedim:
- Qaraş, Qərvəndli Camalı tanıyırsan?
- Sən Camalı hardan tanıyırsan? Ağdamda sözü keçən oğlanlardandır. Yazığı şərləyib Safonovun əli ilə tutdurdular. Harda olduğu bilinmir. Bütün Qərvənd onun arxasındadır. Yoxsa, sizinlə idi?
- Qaraş, Camal bizimlə Novoçerkasskda 102- ci kamerada bir yerdə olub, sonra bizi ayırdılar. Şuşa televiziyasından Vidadi də onunla bir yerdə qaldı. İndi etibarlı bir adam göndər, Camalın yaxınlarından biri gəlsin, ona şözüm var, sonra Bakıya Vidadigilə zəng vurmaq lazımdır. Evə də zəng vurarıq.
Qaraş cəld Qərvəndə adam göndərdi. Sonra ayrılarkən Vidadinin verdiyi nömrəyə zəng vurduq. Dəstəyi bir qadin götürdü. Elə Vidadinin adını çəkmişdim ki, dəstəkdə bir tappıltı eşitdim. Bir də çağıranda bir öğlan:
- Ay qardaş, kimsən? Anama nə dedin ki, ürəyi getdi, – dedi.
Qardaşı olduğunu bildim. Vidadi haqda ətraflı məlumat verdim. Haraya müraciət etmək lazım olduğunu başa saldım. Sonralar rəhmətlik olub bunları minnətdarlıqla xatırlayırdı (Çox təəssüf ki, Azərbaycan efir məkanı onu unudub. Məkanın cənnət olsun, qardas! Vaxt gələr dəyərini alarsan. Bu meydan indi sənin deyil, əqidəsizlərin meydanıdır)…

HÜZURUNA ALNIAÇIQ GƏLİRİK, CANIM CƏBRAYIL!

Camalın dalınca gedən adam hələ qayıtmamışdı. Qaraş nə qədər təkid etsə də, yeməyə oturmadıq. Dedim ki, evə zəng vuraq, üz-başımıza dəllək əl gəzdirsin, hamamlanaq, ona qədər Camalın adamı da gələr, sonra da rahat oturub çörək yeyərik.
Rayona – evimizə, anamgilə zəng vurduq. Gec olduğu üçün öz evimə zəng etmək istəmədim. Bir də ki, anamdan narahat idim, səsini eşitmək mənə bəs edərdi. Dəstəyi gəlinimiz Naibə götürdü, Qaraş onu muştuluqladı. Deyəsən, inanmamışdı. Dəstəyi özüm aldım. Səsimi eşidən kimi hönkürdü. Dəstəkdə anamın səsini aydın eşidirdim. – Ay gəlin, sənə nə oldu, niyə ağlayırsan, a bala, bəlkə, Vaqifə bir şey olub? A bala, trubkanı ver mənə görüm! – deyirdi.
HAŞİYƏ.Bütün analar kimidir mənim anam da. Bu hərakatda 1974-cü ildən varam. Bir dəfə də olsun məni bu qorxulu yoldan çəkindirmədi, əksinə, "yolun açıq olsun” – dedı. Canım anam, ruhun şad olsun, bu yolda şəhid olana qədər varam. Rəhmətlik Mübariz İbrahimov demişkən, "bu şərəfsızlərin üstünə şəhid olana qədər gedəcəyəm”. Mübariz bunu ermənini nəzərdə tutub deyirdi. Amma mən deyirəm: "Bu dövlətə, bu millətə qarşı çıxan istənilən qüvvənin üstünə qardaşlarımla birgə şəhid olana qədər gedəcəyik. Azərbaycana zərbə vurmaq istəyən qüvvə qarşısında bizi görəcək. Haqqını halal et, ANA! İndi sən Haqq dunyasındasan. İnan, sənin yanına Şəhid kimi gələcəyəm. Əgər bunu etməsəm, südün mənə haram olsun!
- Ay bala, kimsən, danış, da. Alo… Alo…
- Ana, canım anam, mənəm, Vaqifdir.
- Nə? Vaqif?
Qəhər məni boğur. Danışa bilmirəm. Qaraş əlimdən dəstəyi alib "Ə, kişisən, arvadın ürəyini üzmə” – deyib anamla danışır:
- Ay Gülzar xala, mənəm, Qaraşdır. Gözün aydın, Vaqif bizdədir, Mamed və Xanış müəllim də burdadır. Onların da ailələrinə xəbər verin. Allah qoysa, özüm sabah günortaya qədər gətirib sizə təhvil verəcəyəm. Arxayın ol, lap yaxşıdırlar.
Qaraş dəstəyi yerə qoydu və mənə: – Səni belə bilməzdim, – dedi
- Yox, Qaraş, məni düz başa düş. Bu səs mənə bəs edər. Bizi aparanda vertolyotun dalınca anamın ayaqyalın, başıaçıq necə qaçdığını görsəydin, belə danışmazdın. Hələ yerə yıxıldığını demirəm. Bilirsən, bu bir ayda bizə nə cür əzablar veriblər? Sən bunu yalnız kinolarda görə bilərdin. Mən anama, bu millətə görə dözdüm bunlara. Mən deyəndə yekə çıxır, Mamed də, Xanış da bunu görüb. Camal, Vidadi və yüzlərlə qeyrətli Azərbaycan oğulları Rusiya həbsxanalarında nələr çəkir, Allah bilir. Onları rusa satanlar, balalarımızı al qana qərq edənlər bilsinlər, bu intiqam onlardan alınacaq. Buna əmin ol.
- Yaxşı, bəsdir, dəllək gəlib. Durun üz-başınızı qırxsın, hamam da yanır. Ona qədər də Camalın adamları gələr.
Üz-başımızı qırxanda dəllək xeyli əziyyət çəkdi. Laxtalanmış qan ona işini görməyə çətinlik törədirdi. Hərdən sual dolu nəzərlərlə yerə tökülmüş qanlı tüklərə baxıb, sanki Qaraşdan "bu nə deməkdir”, – deyə soruşmaq istəyirdi. Qaraş da "Usta, narahat olma”, – deyə onu sakitləşdirirdi. İşini qurtardıqdan sonra ona yaxşı hörmət elədi, bizim barəmizdə məlumat da verdi.
Hamamdan çıxmışdıq ki, Camalgilin adamlarının gəldiyini dedilər. Biz onlara Camal haqqında ətraflı məlumat verdik. Ancaq çox təəssüf ki, onlar bu haqda Camalın ailəsinə xəbər verməmişdilər. Bu barədə mart ayının 23-də Camalı ziyarət etmək üçün Qərvəndə gedərkən onun özü danışdı. Bir də ki, bizim onunla görüşümüzə Ağdamda ən müxtəlif səviyyələrdə mane olmağa çalışırdılar. Həm cəbhədə, həm də Ağdamdakı müəyyən qüvvələr bizi saxlayanda Cəbrayıldan gəldiyimizi, həbsdə Camalla bir yerdə yatdığımızı, sonradan azad olduğunu eşidib onun görüşünə gəldiyimizi demişdik. Bu da ildırım sürəti ilə Ağdama yayılmışdı. Ancaq biz görüşə bildik. İstər Qərvənddə, istərsə də Ağdamda necə nüfuz sahibi olduğunu sadə adamlarla görüşlərdə gördük.
HAŞİYƏ.Camal birinci Qarabağ müharibəsində necə KİŞİ olduğunu sübut etdi və bu gün də həmin yoldadır. Millət faiqləri, namiqləri, aygünləri, brilyantları, ilhamələri yox, belə KİŞİLƏRİ tanımalıdır. Allah sənə ömür versin, Qərvənd Camal, Qarabağı azad görməyincə, Xankəndində o müqəddəs bayraq dalğalanmayınca ölmək yoxdur, qardaş! Söz verirsənmi?
Qərvəndliləri yola salandan sonra üçümüz də rahat olduq. Missiyamızın bir qismini yerinə yetirmişdik. İndi yeyib-içmək olardı. Doyunca yeyib-içib yatağa girdik. İsti yorğan-dösək: bu xəyal idimi? Yatmaqmı olardı?! Axı səhər Cəbrayıla gedəcəkdik…
Səhər Qaraşın səsinə oyandıq. Azad olduğumuza hələ də inanmırdıq. Hətta Mamed "Əlisoy, bu yuxudur, yoxsa gercək?”, – deyə soruşdu. Yaxşı nahar etdik. Məsləhət oldu ki, Martuni yolu ilə yox, Horadiz yoluyla gedək, çünki Martuni yolu təhlükəli idi, eyni zamanda, Qaraş milis kapitanı olduğundan, ona problem yarana bilərdi. Sağollaşıb çıxmaq istəyəndə Qaraşın yoldaşı Nazilə xanım bir bağlama "qırmızı onluq” gətirib ona verdi. Qaraş da gözəyarı üç yerə bölüb dedi:
- Bu pulları halallıqla qəbul edin. Ağdam bazarına gedəcəyik. Ürəyiniz nə istəyir, alarsınız. Uşaq yanına gedirsiniz. Qoy elə bilsinlər ki, gəzməkdən gəlirsiniz. Ağdam bazarından yaxşıca bazarlıq edib, Qaraşın "Jiquli”sinə (VAZ-2103) oturub Cəbrayıla yola düşdük.
Horadizi keçdikdən sonra həyəcanımız daha da artırdı. Xanış Mərcanlıdan olsa da, onu Sarıcallıya (yoldaşı həmin kənddən idi, məktəb direktoru işləyirdi), Mamedi ısə Alıkeyxalı kəndinə aparmalı idik. Siqaret almaq üçün Mahmudlu dairəsində yerə düşdüm. Birdən kimsə: – Ay camaat, Əlisoy, – deyə qışqırdı. Bir anda yüzlərlə adam maşını dövrəyə aldı. Tanıyan da, tanımayan da bizi göyə atıb tuturdu. Ağlayanlar da vardı. Onlara təşəkkür edərək, əvvəl Xanışı, sonra da Mamedi evlərinə qoyub Cəbrayıla üz tutduq.

MÜBARİZƏ DAVAM EDİR

Tulusu keçəndə həyacanım daha da artdı. Qaraş isə məni sakitləşdirməyə çalışırdı. Bu da "El Yolu”. Qaraş üzünü mənə tutur:
- Nə deyirsən, sizə gedirik, yoxsa anangilə?
- Yox, anamgilə gedək. Onu görməmiş, ondan halallıq almamış evə gedə bilmərəm. Bir də "Ğörüs”də( Vəlixanov bulağı) saxlayarsan, doyunca o sudan içmək istəyirəm.
Bu da bulaq. Onu vaxtilə Cəbrayılda katib işləyən Vəlixanov tikdirdiyindən, camaat da onun adı ilə adlandırmışdı.
Bulağın on beş gözü var idi. Suyu ətraf rayonlarda da məşhur idi. Maşından düşüb bulağa tərəf gedırəm. Qaraş da mənim arxamca gəlir. Bulağa çatıb ovuclarımı doldurub üzümə vururam. Dodaqlarımı su kranlarından birinə yaxınlaşdırıram. Göz yaşlarım bulağın suyuna qarışır Birdən kiminsə:
- Ay Həziyev, xoş gördük, sən hara ,bu hara. Sən də Ağdamlı olub getdin ki, – dediyini eşitdim. Səs mənə tanış gəldi. Dönüb baxdım. Çörək zavodunun müdiri, B.Mərcanlıdan olan Pəli idi (çox qeyrətli kisilərdən biri idi. Allah rəhmət etsin) Məni görmürdü. Başı Qaraşla söhbətə qarışmışdı. Birdən məni gördü. Səmimi münasibətimiz var idi. Yazıq karıxıb qalmışdı. İrəli gəlib məni qucaqladı
- Boy, qadan alım, ay Əlisoy, bu sənsən? Ə, qağa, nə yaxşı sag- salamatsan. Xanışı da buraxdılar? Sən öl, sizi buraxan deyiləm. Qaraşı da çoxdandır görmürdüm.Uşaqlar Müseyibin yanında ("Turacda, bulağın arxasında) yaxşı stol açıblar, oturacağıq. Gəlin gedək. İndi deyəcəklər ki, Pəli harda qaldı.
Ona təşəkkür edib ayrılmaq istəyirdik. Pəli rəhmətlik çox çörəkli adam idi. O olan yerdə heç kəs əlini cibinə sala bilməzdi. İndi təkidlə bizi stola dəvət edirdi. Birdən Pəlinin gəlmədiyindən narahat olan dostları çölə çıxdılar. Mən Pəlinin, Pəli də mənim qolumdan tutduğundan, onlara elə gəldi ki, biz mübahisə edirik. Üzüm Pəliyə tərəf olduğundan məni görmürdülər. Pəli bunu hiss edib onlara dedi:
- Ay Şamo (Mərcanlıdan olan muəllim), gəl gör kim gəlib. Ə, Əlisoydur, buraxıblar, Xanış da gəlib. Oturmaq istəmirlər. Ordan bir araq, bir də Əlidən (kababçı) bir şiş kabab al gətir, ayaq üstü qeyd edək.
Etiraz edə bilmədik. Bu səs-küyə "Turac”da oturanlar, başda Müseyib dayı olmaqla, hamı çölə çıxdı. Çərəkənə, Mahmudluya, rayon mərkəzinə gedənlər maşını saxlayıb görüşür, azad olmağımıza görə təbrik edirdilər. Kaş bu qələbəliyi görəydiniz. Gəlişimizi ayaqüstü qeyd etdik. Ordakı hər kəsə təşəkkürümüzü bildirib, maşına minərək avtovağzala tərəf yola düşdük. Mənim uşaqlıq və gənclik illərim burda keçib. Evimiz vağzalın üstündəki hökumət evi idi.
Vağzalda bizi bir qələbəlik qarşıladı. Bizi "Turac”da görənlər vağzaldakılara xəbər vermişdilər, onlar da marşrutlardan düşüb bizimlə görüşmək istəmişdilər. Ətraf evlərdəki qonşular da burda idilər. Maşından düşüb hamıya təşəkkür etdim və bildirdim ki, rayonda fövqəladə vəziyyət davam edir. Bu üzdən də ehtiyatı əldən vermək olmaz. Komendant da bundan istifadə edə bilər. Qaraş maşınla, mən isə asağı qonşular Əliqulu, sürücü Tofiq və Nazimlə birlikdə piyada binamızın həyətinə daxil olduq. Bütün qonşular, uşaqlıq dostlarım, anam, gəlinimiz həyətdə idi. İrəli gedib anamı qucaqladım. – Haqqını halal et, canım anam, nələr çəkdiyini yaxşı bilirəm, sənə bunları yaşatdığıma görə məni bağışla, – dedim. Anam isə "Mən səninlə fəxr edirəm, südüm sənə halal olsun”, – deyə cavab verdi.
Anamın bu sözlərini ətrafdakılar alqışlarla qarşıladılar. Gəlinimiz öz əli ilə toxuduğu xalçanı Qaraşa bağışladı.
Köhnə qonşularla görüşüb, anam və gəlinimizlə birgə maşına oturaraq öz evimə yola düşdük. Mən müəllimlər evində yaşayırdım. Ora getmək üçün məşhur "Çinar”ın yanından keçməli idik. Bura mərkəz idi. Azadlıq meydanında, Ağakişi dayının qəzet budkasının yanında adamlar dəstə-dəstə durub söhbət edirdilər. Maşından hamıya əl etdim. Komendantlığa işarə edərək, dayana bilməyəcəyimi dedim. Onlar da mənə əl etməklə salamladılar.
Bu da müəllimlər evi. Həyətə girəndə gözlərimə inanmadım. Sanki mitinq idi. Maşından düşən kimi məni əllərinə alaraq atıb-tutmağa başladılar. Alqış səsləri kəsmək bilmirdi. Düşünürdüm ki, axı mən bu adamlar üçün nə etmişəm ki, bunlar məni belə qarşılayır. Xahiş etdim ki, məni yerə qoyub dinləsinlər. Aradan neçə il keçsə də dediyim sözləri bu gün də sözbəsöz xatırlayıram:
- Mən hamınıza təşəkkür edirəm. Biz sizin sayənizdə azad olduq. Bir daha inandım ki, Azərbaycan xalqı öz azadlığına qovuşacaq. Bizim heç kəşin törpağında gözümüz yoxdur. Bir qarış torpağımızı da güzəştə getməyəcəyik. İndi isə hər birinizi evə dəvət edirəm. Fövqəladə vəziyyətdir. Deyəsən, Yelovski də burdadır. Yəqin gəlişimizdən xəbər tutub. Ona bəhanə vermək olmaz.
Evdə hər şey təşkil edilmişdi. Heyvan kəsilmiş, gəlib-gedənlər üçün lazım olan nə varsa alınmışdı. Elə bu vaxt isıqlar söndü. Ətrafa baxdım. Təkcə bizim binadan başqa hər yerdə işıq yanırdı. Hər şey aydın idi. Şəxsən şəbəkəyə zəng vurdum. Dedilər ki, komendantın əmridir. Lampa və şam gətirdilər. Gecə saat 12-yə qədər qonaqlar gəlib-getdilər. Başımıza gələnlərlə maraqlanırdılar.
Qonaqlar yenicə getmişdilər ki, zəng gəldi. Dəstəyi götürdüm. Zəng edən adam nədənsə danışmaq istəmirdi. Dəstəyi yerə qoymaq istəyirdim ki, xəttin o başından səs gəldi:
- Əlisoy, mənəm.

(ardı var)

HAZIRLADI: Nəriman MAHMUD