TÜRK DÖVLƏTLƏRİ SUPER GÜCLƏRİN HƏDƏF OXUNDA: Pekinin növbəti 5 illik planı, Moskvanın gizli "badalağı" və... - TƏHLİL
12-04-2021 [10:00]
Gürşad Zorlu,
professor
Habertürk.com
****
Soyuq savaşdan sonra Qərb, xüsusiylə ABŞ üçün geostrateji önəmini artıran Orta Asiya bölgəsi Rusiyanın toparlanması və Çinin təsirinin artırmasıyla yeni "savaş meydanı"a çevrilib.
Moskvanın bölgəyə yönəlik etirazı və Şərqi Türkistan məsələsində Çinin ağılalmaz siyasəti bir az da bu tarazlığın durumu baxımından təhlil olunmalıdır.
Baxın, Çin 11 martda 14-cü "Beş illik inkişaf planı"nı açıqladı.
Planın diqqətçəkən ən acib bəndlərindən biri də enerji təhlükəsizliyi və yerli istehsalın payının artırılmasıdır. 2025-ci ilə qədər yanacaq qalığının 20 faizə endirilməsi və 2060-da isə sıfıra çəkilməsi hədəflənb. Bundan əlavə, fərqlı iqtiqamətlərdə mövcud boru xətlərinin şaxələndirilməsi də planda ön sıraya çəkilib. Çünki Çinin qaz ehtiyacı 2024-də 50 faiz, 2035-də isə bunun təxminən iki qatına çıxması gözlənilir.
Məhz bu baxımından Orta Asiyadakı Türk dövlətləri - Qazaxıstan, Türkmənistan və Özbəkistan strateji önəm qazanıblar. Mövcud 3 boru xəttini diqqətə alarsaq, Çinə görə Qırğızıstan və Tacikistan da nəqliyyat təhlükəsizliyində kritik qaz ixracatçısı bir mövqeyindədirlər.
Diqqət etsək, Çinin qaz idxalının 45 faizi xaricdən və bunun 1/3-i Orta Asiyanın Türk dövlətlərinin boru xətti ilə həyata keçirilir. Geri qalan isə böyük ölçüdə sıxlaşdırılmış qaz və ayrıca Rusiya’dan 3 faiz səviyəsində idxal edilir.
Çinin bu qazı böyük ölçüdə bugünkü Şərqi Türkistan üzərindən geçərək ölkənin fərqlı yerlərinə çatmadığını düşündükdə, Uyğur türkləri ilə bağlı məsələ həm Çin, həm də söhbəti gedən tədarükçü ölkələr üçün daha həssas nöqtə olduğu anlaşılırr. Hər nə qədər Çin ölkənin şərq hissəsində yeni bir xətt, ya da sıxlaşdırılmış qazla (maye qaz- red) idxalı şaxələndirmək istəsə də, bunun maliyyə və nəqliyyat daşınmaları baxımından Orta Asiya xətti ilə rəqabət etməsi çox çətindir.
Burada xüsusi ilə Qərbin sanskiyalarının təsiri ilə dənizdən daşınmalarla bağlı hissəsi də artacaqdır.
Digər önəmli məsələ Çinin Rusiyadan qaz idxalını artırma marağıdır. Ancaq Rusiyanın da digər ölkələrin ixrac xətləri üzərində də təsiri var. Misal olaraq, Rusiya 2018-ci ildə Türkmənistandan qaz alışını azaltdıqdan sonra Çin tək alternativ olaraq meydanda idi. Ancaq sonra Rusiya qaz alışını yenidən bərpa etdi. Bu isə onu göstərir ki, Çinin enerji müstəqilliyini Rusiyanın seçimi üzərində bəlli bir nöqtəyə daşıması mümkünsüz və gözlənilən deyil...
Çinin Orta Asiya Türk dövlətlərindən qaz almasının qarşısında isə iki müəyyənedici hal olacaq.
Birincisi, bu ölkələrin istehsal gücüdür. Belə ki, Qazaxıstan və Özbəkistanın öz daxili təlabatını da nəzərə alaraq faizi endirmələri mümkündür. Bu səbəblə istehsal məsələsində sərmayə qoyulması əllərini quvvətləndirəcək.
İkincisi, bu ölkələrin enerji ixracını şaxələndirmə problemləri var. Digər yandan, Rusiya və Çin arasında sıxışan Orta Asiya ölkələrinin orta ve uzun vadədə ciddi təhlükəsizlik sıxıntılarını da unutmayaq.
Məhz bu səbəblərlə super güc mübarizəsində Orta Asiya/Xəzər xətti (Türk dünyası) ciddi bir cazibə və açar rolu oynaya bilər.
Tərcümə MİA.AZ-a məxsusdur.
SON XƏBƏRLƏR
Əli Əsədov İqtisadi Şura üzvlərini topladı: nələr müzakirə olundu?
İcra başçısı özünü xeyli arıqladıb
Dövlət Məşğulluq Agentliyində yeni təyinat olub
İsrail Türkiyəyə xüsusi təşəkkür edib: "Terror bizi qorxutmayacaq”
Dollar neçəyə olacaq? - Mərkəzi Bank yeni məzənnəni açıqladı
Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı və narıncı xəbərdarlıq verilib
Prezident bu şəxsləri təltif etdi - SİYAHI
Prezident İlham Əliyev daha bir qanunu təsdiqlədi - Dəyişiklik
İranın Xark adasına hücum olub
İstanbuldakı İsrail Konsulluğunun qarşısında silahlı incident: 3 silahlı şəxs öldürüldü, iki polis yaralandı - FOTOLAR
Türkiyədə zəlzələ olub
“Azəriqaz”da maaşlar niyə verilmir? - "Azər Məmmədovun vəzifəyə gəlməsindən sonra vəziyyət dəyişib"
Vergi Xidmətində təyinat olub
Azərbaycan XİN BƏƏ-nin Suriyadakı səfirliyinə hücumu pisləyib
Sabah hava necə olacaq? - Proqnoz
"Ayın qolu" layihəsi: martın qalibləri müəyyənləşib
“Ağ Saray” şadlıq evində saxta məhsul aşkarlandı - FOTOLAR
“Turan Tovuz"un prezidentini ağır cəza gözləyir - Ehtiram Quliyevin bir cümləsi qıcıq yaradıb?
Türkiyədə daha bir bələdiyyədə əməliyyat: 20 nəfər saxlanıldı
AFFA klub və rəsmilərini cəzalandırdı
AAYDA-nın sabiq sədri 1 milyard manatlıq mənimsəmə iddiasına cavab vermədi - Saleh Məmmədov zəngə elə cavab verdi ki... (VİDEO)
Xocavənd şəhərinə növbəti köç olub
Deputatlar toplanır: daha 11 qanun müzakirə olunacaq - SİYAHI
Qaradağda əməliyyat: 5 nəfər 71 kq narkotiklə tutulub
İstanbulda məşhur sənətçilər qandallandı – Narkotik ittihamı ilə
“Axios” yazır: “İrana qarşı yeni plan hazırlanıb..." - "Trapm o qədər qəzəblidir ki..."
"Razin"də ev şökdü, bir qadın altından belə çıxarıldı - VİDEO
Hindistan–Azərbaycan yaxınlaşması: diplomatik normallaşma, yoxsa Pakistan faktoruna qarşı strateji balans... (Təhlil)
İsrail Livanı yenə vurub – Ölənlər var
Məktəbdə iki şagird bıçaqlandı - Təfərrüat (Yenilənib)
Xəzər dənizində yenə zəlzələ olub (Yenilənib)
İsrailli nazir bir qrup tərəfdarı ilə Əl-Əqsa Məscidinə basqın edib
İş axtaran tələbə qıza əxlaqsız təkliflər edən vəzifəli şəxs qandallandı – Türkiyədə
ABŞ və İsrail Urmiyanı bombalayıb - Hava Limanı və…
İran Küveytə raket atdı – Yaralananlar var
Bu gün sizi nə gözləyir? - BÜRCLƏR
Əliyar Ağayev cəzalandırıldı
“Təəssüf ki, Amerika xalqı geri dönməyimizi istəyir” – “Məndən olsaydı, İran neftini ələ keçirərdim, kürdlər isə…”
İran ABŞ-ın iki həftəlik atəşkəs təklifini rədd etdi