İran tarixində farslaşdırma siyasətinin haradan başladığını anlamaq üçün ideoloji iddialara yox, sənədlərə baxmaq kifayətdir. Tarixi miflər emosiyaya söykənir, arxivlər isə danışır. Arxivlərin dediyi isə birmənalıdır: Qacar dövləti dövründə sistemli farslaşdırma siyasəti olmayıb. Bu, romantik tolerantlıqdan yox, dövlətin real etnik, siyasi və dil quruluşundan irəli gəlirdi.

Xüsusilə Fətəli şah Qacarın hakimiyyəti dövrü bu həqiqəti bütün çılpaqlığı ilə ortaya qoyur. Fətəli şah 1797–1834-cü illərdə Qacar dövlətinin hökmdarı idi və onun dövrü İran tarixində türk siyasi varlığının hələ də təbii və dominant olduğu mərhələni təmsil edir. Qacar sülaləsi türk mənşəli idi. Saray dili, ordu dili, yüksək inzibati çevrələrin dili və gündəlik ünsiyyət dili əsasən türkcə idi. Bu fakt nə milli romantikanın, nə də müasir siyasi maraqların məhsuludur. Bu, dövrün rəsmi sənədlərində açıq şəkildə görünən tarixi reallıqdır.

Fətəli şah Qacar tarixdə iki əsas xətt üzrə yadda qalıb. Birincisi, Qacar dövlətinin konsolidasiyası və klassik Şərq monarxı obrazının formalaşdırılmasıdır.

İkincisi isə saray və idarəçilik səviyyəsində türkcənin faktiki üstün mövqeyidir. Bu iki xətt bir-birini tamamlayırdı və Qacar dövlətinin imperiya xarakterini müəyyən edirdi.

Tarixi kontekstdə Fətəli şah Qacarın rolu bir neçə əsas məqamla xarakterizə olunur. O, 1797–1834-cü illərdə hakimiyyətdə olmuş, Qacar dövlətini real imperiya miqyasına çıxaran əsas fiqur sayılır. Osmanlı, Rusiya və Britaniya ilə münasibətlər məhz onun dövründə sistemli xarakter almışdır. Qacar saray mədəniyyəti — rəsmlər, mərasimlər, titul estetikası — onun zamanında zirvəyə çatmışdır. Rusiyaya qarşı müharibələrdə (Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri) ağır ərazi itkiləri yaşansa da, dövlətin daxili strukturunu və siyasi varlığını qoruyub saxlamaq mümkün olmuşdur.

Bu nöqtədən sonra əsas məsələyə keçmək olar.1811-ci ilə aid Osmanlı arxiv sənədi bu baxımdan açar mənbədir. Həmin sənəddə Qacar dövlətində Osmanlı səfirliyinin tərcüməçilərə ehtiyac duymadığı açıq şəkildə qeyd olunur. Səbəb sadə və konkret göstərilir: əhalinin böyük əksəriyyəti türk dilini bilirdi, bölgədə fəaliyyət göstərən ingilis diplomatlar isə həm farsca, həm də türkcə danışmağa alışmışdılar. Bu, müasir şərh və ya ideoloji iddia deyil. Bu, rəsmi diplomatik yazışmanın birbaşa mətnidir.

Sözügedən sənədlər “Osmanlı–İran İlişkileri: Arşiv Belgelerinde” adlı nəşrdə toplanıb. Kitab Ankarada Türkiyə Başbakanlıq Dövlət Arxivləri tərəfindən 2010-cu ildə çap olunub. Nəşrdə Osmanlı arxiv sənədləri orijinal fotokopiyalar, transkripsiyalar və türkcə şərhlərlə birlikdə təqdim edilir. Sənədlər həm osmanlı türkcəsində, həm də farsca verilib.

Bu faktlar bir həqiqəti qəti şəkildə sübut edir: əgər Qacar dövləti sistemli farslaşdırma siyasəti aparsaydı, türkcənin bu qədər geniş yayılması, funksional olması və diplomatik mühitdə normal ünsiyyət dili kimi qəbul edilməsi mümkün olmazdı. Qacar dövləti ideoloji yox, praktik imperiya idi. Dil siyasəti “millət yaratmaq” məqsədinə deyil, mövcud güc balansına əsaslanırdı. Kim hakim mövqedə idisə, onun dili işlək idi. Bu qədər sadə.

Fətəli şah Qacarın özü də bu reallığın simvolu idi. O, fars millətçiliyinin ideoloqu deyildi. Onun dövründə nə türkcə qadağan olunmuş, nə də qeyri-fars dillər təhlükə kimi təqdim edilmişdi. Əksinə, çoxdilli reallıq dövlətin təbii vəziyyəti idi. Qacar İranı bu mənada mərkəzçi milli dövlət yox, klassik çoxetnik imperiya modeli idi.

Qırılma nöqtəsi məhz burada başlayır.1921-ci ildə Rza xan hərbi çevrilişlə hakimiyyətə gətirildi. O, şah olmadı, şah edildi. Bu çevriliş Britaniyanın açıq siyasi və hərbi dəstəyi ilə həyata keçirildi. Qacar dövlətçiliyi ləğv olundu və İran tarixində ilk dəfə olaraq mərkəzçi, etnik əsaslı fars millətçiliyi dövlət ideologiyasına çevrildi. Rza Pəhləvi legitimliyini nə tarixi sülalədən, nə də ictimai razılaşmadan alırdı. Bu səbəbdən yeni legitimlik mənbəyi icad etməli idi. Bu mənbə “vahid fars milləti” ideologiyası oldu.

Bu mərhələdən etibarən dil artıq ünsiyyət vasitəsi yox, siyasi alətə çevrildi. Fars dili “vahid millət”in əsası elan edildi, digər dillər isə parçalanma riski kimi damğalandı. Pəhləvilər dövründə türkcə və digər qeyri-fars dillər sistemli şəkildə sıxışdırıldı. Təhsil yalnız farsca aparıldı, dövlət qurumlarında başqa dillər kənarlaşdırıldı, türkcə danışmaq gerilik və itaətsizlik əlaməti kimi təqdim edildi. Bu, təbii modernləşmə deyildi. Bu, zorakı ideoloji mühəndislik idi.
Rza Pəhləvinin məqsədi açıq idi: Qacar dövrünün çoxdilli, çoxmərkəzli siyasi reallığını dağıtmaq və onun yerinə monolit, mərkəzdən idarə olunan fars kimliyi inşa etmək. Tarix yenidən yazıldı, türk sülalələrinin rolu kölgəyə salındı, İranın çoxetnik keçmişi sistemli şəkildə inkar edildi. Farslaşdırma artıq mədəni seçim yox, dövlət təhlükəsizliyi məsələsi kimi təqdim olunurdu.

1979-cu il İslam inqilabı bu xətti qırmadı. Sadəcə forma dəyişdi. Monarxiyanın yerini molla teokratiyası aldı, amma farslaşdırma siyasəti olduğu kimi saxlanıldı. Yeni rejim fars dilini bu dəfə “İslam mərkəzçiliyi” adı altında legitimləşdirdi. Türkcə, kürdcə, ərəbcə və digər dillər yenə kənarda qaldı. Ana dilində təhsil yenə mümkün olmadı. Milli problem həll edilmədi, sadəcə dini pərdə arxasına keçirildi.

Beləliklə, Pəhləvilərlə başlayan farslaşdırma xətti mollalar dövründə də dəyişmədi. Metod fərqlidir, mahiyyət eynidir. Dünən millətçilik adı ilə edilən bu siyasət bu gün din adı ilə davam etdirilir. Dövlət yenə mərkəzdən idarə olunur, yenə bir dil və bir kimlik üstün tutulur, yenə qeyri-fars kimliklər təhlükə kimi təqdim edilir.

Bu səbəbdən “Qacarlar farslaşdırma aparırdı” iddiası sadəcə tarixi yanlışlıq yox, tarixi manipulyasiyadır. Arxivlər bunu təkzib edir. Osmanlı sənədləri bunu təkzib edir. Avropa diplomatlarının qeydləri bunu təkzib edir. Faktlar açıq danışır: farslaşdırma Qacar dövrünün yox, Pəhləvi çevrilişinin məhsuludur və mollalar tərəfindən davam etdirilib.

Tarix burada tərəfsizdir. Kim istəsə bunu qəbul edər, kim istəməsə miflərlə yaşayar. Amma fakt dəyişmir. Fətəli şah Qacar dövrü İranda türklüyün, çoxdilliliyin və imperiya reallığının hələ də normal qəbul edildiyi son mərhələ idi. Ondan sonra başlayan proses isə bu reallığın sistemli şəkildə dağıdılması oldu.

Bu, dəyişməyən xətdir. Və bu xətt qırılmadıqca, İranın daxili problemi nə Qərblə münasibətlə, nə də regional manevrlərlə həll olunacaq. Çünki problem xaricdə yox, tarixi inkar üzərində qurulmuş dövlət fəlsəfəsindədir.

Elbəyi Həsənli, Sürix

MİA.AZ