Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasının Preambulası dəyişir. Belə ki, Milli Məclisin ötən gün keçirilən iclasında ikinci səsvermədə müzakirəyə çıxarılan “Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasında dəyişikliklərin təsdiq edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Konstitusiya qanununun layihəsində Moskva və Qars müqavilələrinin adının Naxçıvan Konstitusiyasından çıxarılması səsverməyə qoyularaq qəbul edilib.

Təbii, bu dəyişiklik konkret suallar yaradır: Naxçıvan Konstitusiyasının Preambulasının dəyişməsi, Moskva və Qars müqavilələrinin Konstitusiyadan çıxarılması hansı mənaya gəlir? Naxçıvanın Muxtar Respublika statusu ləğv edilir?

Əslində, bu sualın konkret cavabı yoxdur. Belə ki, bu günə qədər Naxçıvanın muxtar statusu iki səviyyədə təmin olunurdu:

Birinci səviyyə tarixi-beynəlxalq legitimlikdir. Burada əsas məqam Preambulanın hüquqi mahiyyəti və muxtariyyətin nəyə əsaslandığını başa düşməkdir. Belə ki, Preambula ümumiyyətlə normativ-hüquqi qaydaları müəyyən etmir, daha çox sənədin ideoloji, tarixi və siyasi əsaslarını ifadə edir.

Muxtar Respublikanın Konstitusiyasının Preambulasında qeyd edilib ki, Naxçıvanın muxtariyyətinin əsasları hazırda qüvvədə olan 16 mart 1921-ci il tarixli Moskva və 13 oktyabr 1921-ci il tarixli Qars beynəlxalq müqavilələri ilə qoyulub. Yəni Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasının Preambulasından Moskva və Qars müqavilələrinin çıxarılması avtomatik olaraq Naxçıvanın muxtariyyətinin ləğvi demək deyil.

İkinci və əsas səviyyə isə daxili konstitusion legitimlikdir. Yəni Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası. Məhz bu Konstitusiya Naxçıvanı muxtar respublika kimi tanıyır, onun səlahiyyətlərini, dövlət hakimiyyəti orqanlarını və Azərbaycanla münasibətlərini müəyyən edir. Yəni bilinənin əksinə, Naxçıvanın muxtar statusu beynəlxalq müqavilələrdən yox, Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasından və dövlətin daxili konstitusion quruluşundan irəli gəlir. Daha dəqiq desək, Naxçıvan Muxtar Respublikasının bu Konstitusiyasının əsasını Azərbaycan Respublikasının 1995-ci il 12 noyabrda ümumxalq səsverməsində – referendumda qəbul edilən Konstitusiyası təşkil edir.

Azərbaycan Konstitusiyasında Naxçıvanın statusu ayrıca maddələrlə təsbit olunub. Yəni bu status dəyişmədiyi müddətcə Naxçıvan hüquqi baxımdan muxtar subyekt olaraq qalır. Muxtariyyətin dayağı Preambula yox, Konstitusiyanın mətn hissəsidir.

Moskva və Qars müqavilələrinə gəldikdə, tarixi baxımdan Naxçıvanın Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi qorunmasında hər iki müqavilə mühüm rol oynayıb. Xüsusilə Qars müqaviləsi Naxçıvanın üçüncü dövlətə verilməməsi ilə bağlı beynəlxalq təminat mahiyyəti daşıyır. Lakin bu müqavilələrin Preambuladan çıxarılması onların hüquqi qüvvəsinin tamamilə inkarı anlamına gəlmir. Beynəlxalq hüquqda bir müqavilənin qüvvəsi onun başqa bir sənəddə xatırlanıb-xatırlanmamasından asılı deyil. Təklif edilən yeni redaksiyada qeyd olunur ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycan Respublikasının ayrılmaz tərkib hissəsidir.

Bir daha qeyd edim ki, Naxçıvan Konstitusiyasının Preambulasının dəyişməsi muxtar respublika statusunun da dəyişməsi mənasına gəlmir. Lakin perspektivdə bunun ümumiyyətlə olmayacağını da demək mümkün deyil.

Əvvəlcə onu deyim ki, muxtariyyətin ləğvi üçün hüquqi baxımdan bir sıra fundamental addımların atılması zəruridir. Misal üçün Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında Naxçıvan Muxtar Respublikasının statusunu təsbit edən maddələrə dəyişiklik edilməli, paralel olaraq Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyası ya tamamilə yenidən işlənməli, ya da onun normativ məzmunu köklü şəkildə dəyişdirilməlidir. Eyni zamanda, muxtar hakimiyyət institutları ya ləğv olunmalı, ya da sırf inzibati idarəetmə funksiyaları daşıyan strukturlara çevrilməlidir.

Son illərdə Naxçıvanda baş verən proseslər bu istiqamətdə faktiki mərkəzləşmənin gücləndiyini göstərir. Vasif Talıbovun uzun illər ərzində formalaşdırdığı spesifik idarəetmə modelinin qısa müddət ərzində sıradan çıxarılması mərkəzi hakimiyyətin region üzərində real nəzarəti bərpa etmək niyyətinin açıq təzahürü kimi qiymətləndirilə bilər. Bu kontekstdə Prezidentin Naxçıvanda xüsusi nümayəndə institutunu təsis etməsi də xüsusilə diqqətçəkir. Onu da deyim ki, sözügedən institut klassik muxtariyyət modelləri üçün xarakterik deyil və mərkəzi icra hakimiyyətinin regionda birbaşa idarəetmə mexanizmini formalaşdırdığını göstərir.

Regional və beynəlxalq proseslər də burada əlavə kontekst yaradır. Vaşinqtonda keçirilən üçtərəfli görüş çərçivəsində sülh sənədinin paraflanması, habelə nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin açılması, o cümlədən tranzit mexanizmlərinin müəyyənləşdirilməsi və maneəsiz hərəkətin təmin olunmasına dair razılaşmalar Naxçıvanın gələcək statusunun artıq daha geniş regional inteqrasiya müstəvisində nəzərdən keçirildiyini göstərir. Bu proseslər Naxçıvanın geosiyasi əhəmiyyətini artırmaqla yanaşı, onun idarəetmə modelinə dair yanaşmaların da yenidən düşünülməsini şərtləndirir.

Bütün bunların fonunda Azərbaycan ictimai-siyasi mühitində son zamanlar Konstitusiya referendumu ilə bağlı səslənən iddialar və müzakirələr də var. Ona görə hesab edirəm ki, bu müzakirələr perspektivdə Naxçıvanın muxtar statusunun yenidən nəzərdən keçirilməsi ehtimalını tamamilə istisna etmir.

Turan Rzayev

MİA.AZ