Nadir şahdan bu günə: İran – Türkiyə – Səudiyyə Ərəbistanı üçbucağı
12-01-2026 [08:47]
Yaxın Şərqdə güc balansı dəyişir, ittifaqlar dağılır, yeniləri qurulur. Amma bir şey dəyişmir: məzhəb siyasəti hələ də geosiyasətin əsas silahıdır. İran, Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanı bu silahı fərqli cür istifadə etsələr də, eyni tarixi düyünün içindədirlər. Bu düyünü isə üç yüz il əvvəl bir türk hökümdarı – Nadir şah Əfşar açmağa cəhd etmişdi.
Nadir şah problemi hamıdan daha aydın görürdü: İran–Osmanlı qarşıdurmasının kökündə din yox idi. Kökdə məzhəbin dövlət ideologiyasına çevrilməsi dayanırdı. Ona görə də o, müharibəni qılıncla yox, strukturla bitirmək istədi.
Bu yanaşmanın təsadüfi olmadığını Nadir şahın Osmanlı sultanı I Mahmud-a ünvanladığı məktub açıq şəkildə göstərir. 1730-cu illərin ortalarında yazılmış həmin məktubda Nadir şah Osmanlıya açıq mesaj verirdi: İran–Osmanlı qarşıdurmasının kökündə din yox, məzhəbin siyasətə çevrilməsi dayanır.
Nadir şah Cəfəri məzhəbinin sünni İslamın beşinci hüquqi məktəbi kimi tanınmasını təklif edir və yazırdı ki, bu addım atılarsa, “müsəlman qanı daha məzhəb adı ilə axıdılmayacaq”. Bu, sadəcə dini çağırış deyildi. Bu, İran coğrafiyasını daimi müharibə məkanından çıxarmaq üçün hazırlanmış geosiyasi layihə idi.
Osmanlı bu təklifi qəbul etmədi. Çünki bu tanınma yalnız dini kompromis yox, İslam dünyasında siyasi nüfuzun paylaşılması demək idi. Beləliklə, Nadir şahın layihəsi kağız üzərində qaldı, məzhəb isə Yaxın Şərqin əsas silahlarından biri olaraq qalmağa davam etdi.
İran: məzhəbi gücə çevirmək
Bugünkü İran məhz bu yarımçıq qalan xəttin davamıdır. Teokratik sistem məzhəbi təkcə inanc yox, regional ekspansiya aləti kimi istifadə edir. Livan, İraq, Suriya, Yəmən — hər yerdə eyni mexanizm işləyir: məzhəb üzərindən legitimlik, legitimlik üzərindən təsir.
Bu model Nadir şahın qorxduğu ssenaridir: məzhəb siyasətə çevriləndə dövlət güclənmir, daxildən sərtləşir, xaricdə isə düşmən yaradır.
Səudiyyə Ərəbistanı: məzhəbi qorxu mexanizmi
Səudiyyə Ərəbistanı da məzhəbi dövlət dayağı kimi istifadə edir, amma fərqli formada. Burada məzhəb ekspansiya yox, status-kvonun qorunması üçündür. İran qorxusu Səudiyyə siyasətinin mərkəzində dayanır. Bu qorxu bir tərəfdən Tehranla qarşıdurma yaradır, digər tərəfdən isə Vaşinqton və regional tərəfdaşlarla ittifaqları möhkəmləndirir.
Son illərdə İranla münasibətlərin yumşaldılması isə prinsipial dönüş yox, taktiki fasilədir. Məzhəb hələ də oyundadır.
Türkiyə: Nadir şahın xəttinə ən yaxın model
Bu üçlükdə Türkiyə fərqli yerdə dayanır. Osmanlı dövründə sünni kimlik var idi, amma məzhəb heç vaxt total ideologiyaya çevrilmədi. Cümhuriyyət dövründə isə dövlət məzhəbi açıq şəkildə institusional çərçivəyə saldı.
Bu səbəbdən Türkiyə:
– İranla danışa bilir,
– Səudiyyə ilə əməkdaşlıq edə bilir,
– məzhəbi regional ekspansiyanın əsas alətinə çevirmir.
Bu, birbaşa Nadir şahın arzuladığı xəttə — məzhəbin neytrallaşdırılması ideyasına daha yaxındır.
Nəticə
Nadir şah uduzdu. Amma tarix göstərir ki, haqlı idi.
İran məzhəbi silaha çevirdi və regionu gərginliyə sürüklədi.
Səudiyyə məzhəblə özünü qorumağa çalışdı.
Türkiyə isə bütün ziddiyyətlərinə baxmayaraq, məzhəbi dövlətin yeganə dayağına çevirmədi.
Üç yüz il sonra Yaxın Şərq hələ də Nadir şahın verdiyi sualın içindədir:
Dövlət məzhəbi idarə etməlidir, yoxsa məzhəb dövləti?
Bu sual cavabsız qaldıqca, region nə sülh tapacaq, nə də sabitlik.
Elbəyi HƏSƏNLİ,
Sürix
MİA.AZ
SON XƏBƏRLƏR
ABŞ-İran danışıqları nə vaxt olacaq? - Ağ Evdən açıqlama
Qəddafinin varisi öldürüldü, yoxsa... - Müşaviri və rəsmi agentlik "hə", ordu isə "yox" deyir
Bu gün sizi nə gözləyir? - BÜRCLƏR
ABŞ-dan İranın hərbi həmləsinə - Reaksiya
Myanmada zəlzələ oldu - 5.9 bal gücündə
İsrail və Azərbaycan süni intellekt sahəsində əməkdaşlıq edəcək - Netanyahunun iştirakı ilə memorandum imzalandı
NATO Baş katibi Kiyevdə: "Yerdə qoşunlar, havada reaktiv təyyarələr, Qara dənizdə gəmilər..." - "Qış soyuq ola bilər, amma yaz mütləq gələcək"
Polkovnik və digər iki nəfərin məhkəməsi davam edir
"Gənclərbirliyi"nin keçmiş futbolçusu geri döndü
MEDİA-nın Müşahidə Şurasının 2026-cı il üzrə ilk iclası keçirilib
"Biz heç bir qanunsuz işlə məşğul olmuruq" - Ümid Abuzərli
Mərkəzi Hərbi-Həkim Komissiyasının sabiq rəisi saxlanılıb
Mədəniyyət naziri ABŞ diplomatı ilə görüşüb
Sosial mediada saxta kredit elanları... - Haker şəbəkəsi zərərsizləşdirildi (DETALLAR)
Azərbaycan Kuboku: təyinatlar bəlli oldu
"Beşiktaş" hücum xəttini gücləndirir - Daha bir transfer xəbəri var
Dollar neçəyə olacaq? - Mərkəzi Bank yeni məzənnəni açıqladı
Fransada təxminən 4,2 milyon bomj var - Hesabat
Ərdoğan Səudiyyə Ərəbistanı və Misirə gedib - FOTO (YENİLƏNİB)
Dünyanı silkələyən "Epşteyn işi": səfir vəzifədən uzaqlaşdırıldı
Harutyunyan, Qukasyan, Sahakyan, İşxanyan.. - Onlar hakim qarşısına bu tarixdə çıxarılır
Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasının Preambulası dəyişir - Nələr olacaq? (TƏHLİL)
AQTA yanında İctimai Şuranın sədri vəzifəsinə seçki olub
"Qalatasaray" "Volfsburq"un futbolçusu ilə anlaşdı
"Azercell” “Tələbə Təqaüdü Proqramı 2026”nı elan edir
Elmar Məmmədyarov Epşteynlə görüşüb? – Sabiq nazirdən açıqlama
Veysəloğlu Şirkətlər Qrupuna daxil olan "Ulduz" Şokolad Fabriki KOSHER sertifikatı əldə edib
Aİ ölkələri səfirləri İran Xarici İşlər Nazirliyinə çağırılıb
"Tiktoker Roşka"nın məhkəmə prosesi təxirə salınıb
"Çatlayın, partlayın, ölün" - Rəqsanə ilə şoumen aparıcı barışdı, izləyiciləri aşağıladılar + VİDEO
Sektor ləğv olundu, "alma ovçusu" yeni vəzifəyə gətirildi
GƏNCƏDƏ SENSASİYALI OLAY: "Kəpəz"in bakılı futbolçusu vuruldu, vəziyyəti ağırdır (YENİLƏNİB)
Yazıçılar Birliyinin növbəti qurultayının tarixi məlum olub
KREDİT MÜQAVİLƏLƏRİ: banklar sənədləri niyə tələsik imza atdırır?
ÇL-dən milyonlarq azanan "Qarabağ" 100 min avroya futbolçu alıb
AHİK-də daha bir dəyişiklik - Jurnalist vəzifədən niyə ayrıldı?
“Baku Medical Plaza” qanunsuzluq: səhv aparılan sinəkiçiltmə əməliyyatı və...- Cərrah 15 min təzminat ödəyəcək
Bakıya sulu qar və qar yağacaq - Sabahın hava proqnozu
"Mercedes"dən FIA-ya şikayət olunub - Səbəb bəllidir, cavab isə...
"Beşiktaş" afrikalı yarımmüdafiəçi ilə anlaşdı
Polis əməliyyatı: iki nəfər 26 kq narkotiklə tutulub