Görkəmli şair və dramaturq, Azərbaycan ədəbiyyatında romantik şeirin və mənzum faciənin banisi Hüseyn Cavidin qəhrəmanlarının səhnəyə hər yeni qayıdışı öz-özlüyündə bir hadisədir. Hər zaman olduğu kimi, bu gün də Hüseyn Cavid yaradıcılığına müraciət etmək teatr kollektivindən böyük cəsarət tələb edir.

​Şuşa Dövlət Musiqili Dram Teatrı özündə belə bir güc taparaq məsuliyyətli işə imza atıb, böyük dramaturqun ilk dram əsəri olan “Ana” mənzum faciəsinə yeni səhnə ömrü verib. “Ana”nın növbəti qayıdışı həm də iki mühüm hadisə ilə əlamətdardır. ​

Yubileylər ilinə töhfə ​

​Həmin iki əlamətdar hadisədən biri mədəniyyət paytaxtımız, uzun illərin ayrılığından sonra vüsalına yetdiyimiz Şuşa şəhəri ilə bağlıdır.

Məlum olduğu kimi, ölkə başçısının sərəncamı ilə bu il “Şuşa ili” elan edilib. Şuşa düşmən əlində olarkən bütün çətinliklərə rəğmən fəaliyyətini davam etdirən Şuşa Dövlət Musiqili Dram Teatrının peşəkar və fədakar kollektivi də “Şuşa ili”nə öz töhfəsini verəcək. Kollektiv “Ana” pyesini repertuarına daxil etməklə həm də digər bir mühüm hadisəni qeyd etmək istəyir.

Ədəbiyyatımızın görkəmli nümayəndəsi, “İblis”, “Topal Teymur”, “Şeyx Sənan”, “Xəyyam”, “Knyaz”, “Afət” kimi səhnə əsərləri ilə milli teatrımızda yeni bir mərhələ yaradan Hüseyn Cavidin anadan olmasının bu il 140 illiyidir. ​Yazının əvvəlində vurğuladığımız kimi, Hüseyn Cavid dramaturgiyaya məhz “Ana” mənzum pyesi ilə qədəm qoyub. Əsər Dağıstan xalqlarından birinin həyatından götürülsə də baş verən hadisələr ümumbəşəri duyğuları tərənnüm edir.

Cavid yaradıcılığı üçün xarakterik olan məsələlər önə çəkilir, xeyr şərə qarşı, mərhəmət qəddarlığa qarşı mübarizə aparır. Səlma ana, gənc qız İsmət, Səlim, Qanpolad mərdliyi, alicənablığı, doğruluğu, halallığı simvolizə edir. Dramaturq onları var-dövləti ilə öyünən, nəfsinə hakim ola bilməyən, hər cür pisliyə hazır olan, hətta insan həyatına qəsd etməkdən çəkinməyən, harınlamış Orxanla, törətdiyi cinayətdən sonda peşman olan Çərkəs Muradla qarşılaşdırır.

Adından da göründüyü kimi, əsərin qəhrəmanı anadır. Hüseyn Cavidin Səlma ana obrazı təkcə milli ədəbiyyatımızda deyil. bütün Şərq ədəbiyyatında ən ideal ana obrazlarından biri hesab olunur.

“... Ya Rəb, ədalət!!!”

​“

Ana” qələmə alındığı ildən müxtəlif teatrlarda səhnə ömrü yaşayıb. Şuşa Dövlət Musiqili Dram Teatrında tamaşanın müəllifi və quruluşçu rejissoru Əməkdar artist Loğman Kərimovdur. Səlma ana obrazını (aktrisa Bahar Abdullayeva-Həmzəyeva) dramaturq əsərdəki digər bir surətin-Səlimin dili ilə belə təqdim edir:

Böyüklükdə, mərhəmətdə seçilmiş,

Alicənablıq boynuna biçilmiş.

Uzun ayrılıqdan sonra oğlu Qanpolad evə dönməyə hazırlaşır. Bu kasıb, lakin mərd və alicənab ana xoş günlər sorağındadır. Gözəl-göyçək, ağıllı İsməti (aktrisa Sürahi Əliməmmədova) Qanpolada (aktyor Əlirza Kənani) alacaq. Səlma ana şirin xəyallar qurarkən səhnəyə şər qüvvələrin təmsilçiləri Orxan (aktyor Mirqabil Əkbərov) və Çərkəs Murad (aktyor Rasəf Mehdiyev) çıxır. Ad-sanını, var-dövlətini uca dağlardan da yüksəkdə hesab edən Orxan İsmətə də asanlıqla sahib çıxacağını düşünür. Lakin İsmət Qanpolada olan sevgisini var-dövlətdən, ad-sandan üstün tutaraq:

İştə barmağımda gördüyün nişan

Qanpoladdan yadigardır mana.

Ömrüm olduqca bağlıyam ona

- deyir.

Rədd cavabı alan Orxan xaincəsinə planlar cızır, Qanpoladla İsmətin xoşbəxtliyinə mane olmaq üçün hər şeyə hazır olduğunu dilə gətirir. İsmətin qardaşı Səlim (aktyor Nihad Heybətov) Orxanın bu planlarından xəbər tutur və Səlma ananı, Qanpoladı və İsməti gözlənilən bəlalardan qorumaq istəyir.

Həssas qəlbli Ana hansısa faciənin baş verəcəyini hiss edir, narahatlığı, həyəcanı artır. Sonrakı hadisələr daha kəskin xarakter alır, Oxran və Çərkəs Murad pusqu quraraq Qanpolada və Səlimə xaincəsinə hücum edirlər. İllərdir oğluna qovuşmaq ümidi ilə yaşayan Səlma ana ürəkparçalayan mənzərə ilə qarşılaşır. Yeganə pənahı oğlunu al-qan içində görən ana “Ya Rəb, ədalət”- deyərək fəryad qoparır:

Ah, getdin? Səni çox gördümü Tanrım?

Qızılgüllər açmış köksündə, yavrum...

Qanpoladı qətlə yetirdiyinə görə Səlim tərəfindən təqib olunan Çərkəs Murad Səlma anadan gizlənməyə yer istəyir. Səlma ana “Amandasan”-deyib onu evində gizlədir. Toy libasını geyərək nişanlısını qarşılamağa gələn İsmət ölümlə çarpışan Qanpoladı görüncə özünə qəsd etmək istəyir, son anda Səlim ona mane olur. Səlma ana evində amanda saxladığı Muradın oğlu Qanpoladın qatili olduğunu öyrənir. Hadisələr kulminasiya nöqtəsinə çatır. Zalda əyləşən tamaşaçılar nəfəs dərmədən səhnədə baş verənləri izləyir.

Səlma ananın qəlbində qəzəb hissi oyanır, oğlunun qatilindən intiqam barədə düşünür. Lakin son anda Murada verdiyi “Amandasan” sözünü xatırlayaraq vədinə sadiq qalır və oğlu Qanpoladın qatilini bağışlayır. Humanizm duyğuları ilə yaşayan ana oğlunu itirsə də qan tökməkdən, digər bir insanın həyatına qıymaqdan çəkinir, ən qatı cinayətkarı belə bağışlayır.

Səhnədə, televiziya tamaşalarında, teleseriallarda bir-birindən fərqli rollar oynayan istedadlı aktrisamız Bahar Abdullayeva-Həmzəyeva Səmla ananın yaşantılarını, keçirdiyi əzabları dolğun bir şəkildə təqdim edə bilir. “Ana” tamaşasında yaratdığı Səmla obrazı aktrisa kimi onun nə qədər böyük potensiala malik olduğunu bir daha sübut edir. Əməkdar artist Loğman Kərimovun quruluş verdiyi “Ana” tamaşası Sürahi Əliməmmədova, Nihad Heybətov, Mirqabil Əkbərov, Əlirza Kənani, Rasəf Mehdiyev kimi gənc və istedadlı aktyorlara yaradıcılıq imkanlarını göstərməyə əla imkan yaradır. Belə istedadlı gəncləri ətrafında toplayan Şuşa Dövlət Musiqili Dram Teatrı həm klassik əsərlərə, həm də müasirlərimizin sanballı pyeslərinə səhnə ömrü vermək gücündədir.

“Ana” əsərində hadisələr bir məkanda baş verir. Lakin Loğman Kərimovun quruluşu, tamaşadakı dinamika tamaşaçını yormur. Quruluşçu rəssam Valeh Məmmədovun da işi xüsusi vurğulanmalıdır. Tamaşanın uğurlu alınmasına görə musiqi tərtibatçısı Azad Məmmədova, səs rejissoru Asyaxanım Heydərovaya, işıqçı Məhəmmədəli Məmmədova və prodüser Yaşar Məmmədova təşəkkür və bolluca tamaşaçı alqışı düşür.

İnanırıq ki, bu fədakar kollektiv doğma məkana- Şuşaya qayıdanda ölməz Hüseyn Cavidin yadigarı olan “Ana”nın hər tamaşası daha böyük uğurla tamaşaçılara təqdim olunacaq.

Etibar Cəbrayıloğlu